Skip to main content

Full text of "rbis_feminismos_enteiro"

See other formats


Mañ F\da\g° 

M on s0 M erin ° 

W ' B “ a S,a uzcano 


Lirrwar 


deVayo Herrero 













Título: RENDA BÁSICA DAS IGUAIS E FEMINISMOS 

Da centralidade do emprego á centralidade da vida 

Autoras: Maria Puga Fidalgo, Alicia Alonso Merino e Rosa Zafra Lizcano 

Limiar: Yayo Herrero 

Poemas: María Rosendo Priego 

Editan: BALADRE, Coordinación de loitas contra a 

precariedade, a exclusión e o empobrecemento 
Rúa Sant Bernat 28 - Carcaixent (Pais Valencia) 

Email: baladre@coordinacionbaladre.org 
www.coordinacionbaladre.org 

ZAMBRA, Iniciativas sociais 

Rúa Francisco Cárter 1,1 Q , 1- - 29011 Málaga 

Email: zambrainiciativas@gmail.com 

www.asociacionzambra.org 

www.asociacionzambra.org 

Tradución: María Fernández Bernárdez 

Maquetación: Lucía Calvo Sánchez 

Impreso en GRÁFICAS DIGARZA 
Plaza de los Ángeles, 3 - 29011 Málaga 
e-mail: gráficas@digarza.e.telefonica.es 


ISBN: 978-84-943374-2-0 
Depósito legal: MA 277-2015 


© 


LICENZA CREATIVE COMMONS 

Recoñecemento-Non Comercial-Senobra derivada 3.0 


Esta licenza pemnitecopiar, distribulr, exhibir os lextos e imaxes desta publicaciún baixo as condicións 
seguintes: 


Reconecemento este material pode ser distribuldo. Copíado e exhibido po r terceiras 
pÉrsoas se se amosa n o$ créditos 



Nor> comercial o material onxinal e os traballos derivados poden ser dfstribuidos. 
copiados e exbibidos meritres o seu uso non sexa comerdál. 

■Sen obra derivada. este material pode ser distribuido. copiado e exbíbido pero non 
se pode utü'izar para crear un trabalio derivado do orixínal. 

■ Deberase establecer claramente os termos desta licenza para catquera usoou distríbudón 
deste materi'fll. 

- Pocferase presdndir de calquera destas condicidns se obteneo permiso expreso dos 
autores. 


Este libro ten unba licenza Creative Commons Attribution'Non Commercial-No derivs. Para consultar 
ascondictóns desta lítenza púdese visitar ou achegar unha carta a Creative Commons 559. Nathan 
Abbot Way, Stanford, California 94305 r EUA 





RENDA BÁSICA 
DAS IGUAIS 

«femlnism 


Da centralidade do emprego á centralidade da vida 


ÍNDICE 


7 

Palabras á 
edición galega 

Xentes de Baladre 


PRESENTACIÓN 

Abrindo 
o camiño 

Alicia Alonso Merino 


15 

LIMIAR 

Cara á 
centralidade da 
vida 

Yayo Herrero 


INTRODUCIÓN 

Os principios da 
desigualdade 

Alicia Alonso Merino 































RENTDA. BASICA DAS IGUAIS e f£fflinií> fflOÍ» 
Da centralidade do emprego á centralidade da vida 



37 

A desigualdade das mulleres 
ao longo da historia 
e a submisión ao patriarcado 

Rosa Zafra Lizcano 


47 

Renda Básica das Iguais 
e Feminismos: puntos de 
encontro... 

e camiños por percorrer! 

Mari Fidalgo 


78 

VOCES FEMINISTAS 

Desde Coia, Santander, 
Guipúscoa, Vigo, 
Compostela e Carral 



























Palabras á edición galega 

Xentes de Baladre 


Algo falla, 

Antonio Orihuela 

Tenemos miedo a perder el trabajo 
pero no tenemos miedo a perder la vida. 
Unas cuantas mentiras son todas las certezas 
de que disponemos para vivir. 
Ya nos hemos matado bastante, 
salva tu vida, se está muriendo. 

Contra un sistema que afoga a maioría, en moitos casos até matar, cómpre 
deixar claras as nosas aspiracións colectivas, os nosos desexos. Para a xente 
de Baladre moitos deses anhelos nomeámolos "Renda Básica das iguais e 
moito máisV 

Cando o desemprego, a precariedade, a insuficiencia de cartos para chegar- 
mos a fin de mes... condiciona a vida de tantas persoas é necesario reclamar, 
ben clariño, que as saídas están fóra do capitalismo e do heteropatriarcado. 
Unhas vías de escape que moitas estamos a construír no noso día a día, cos 
agarimos de xente amiga, nuns barrios en que volve agromar a vida fronte a 
unhas ofertas abertamente fracasadas. 

Nestas follas atoparedes letras sobre economía, pero non daquela ciencia 
que só fala da produtividade, do numérico. Aquí as palabras das compañeiras 
falan de coidados, de colocar no centro as necesidades de todas, de apoio 
mutuo, de afectos..., en definitiva, de VIDA. 

Nestes últimos meses as Rendas Básicas apareceron no debate público con 
forza, aparece como un concepto máis para o consumo. Os grupos de Ba- 
ladre que, ao longo do tempo e do territorio, vimos falando da Renda Básica 
das iguais atopamos agora un terreo máis poroso. 




Na Galiza non somos alleas a estas dinámicas ás que lle demos pulo nos úl- 
timos tempos coa publicación do estudo de viabilidade da RBis e coas loitas 
polos dereitos sociais que, en especial, a xente de Coia está a defender con 
moita presenza na rúa e no debate político. En moitos casos empregamos a 
RBis como ferramenta para denunciar o desastre dunha RISGA insuficiente, 
condicionada e restritiva que, lonxe de cubrir as nosas necesidades, nos afo- 
ga máis na miseria. Iso si, os cartos que nunca aparecen para nós, colócanos, 
e a mans cheas, nos seus petos para faceren negocios en que sempre gañan 
os mesmos. 

Rematamos celebrando a loita feminista. Na Galiza a loita pola RBis defén- 
dena compas que levan tempo construíndo trincheiras desde ás que tecer 
relacións, afectos, discursos que lle dan corpo e consistencia a estas letras. 
Agardamos que a lectura deste libro provoque novas e ledas resistencias. 


Febreiro 2015 


roubarom-che a casa 
roubarom-che a educagom 
roubarom-che o corpo o pai 
os irmaos roubarom-che o sotaque 
e afala 

roubarom-che a sexualidade 
e quando parecia que nom 
restava nada por roubar 
quitarom-che os sonhos 
e inventarom umha nova vida 
para ti 
e só por isso 
nascimos nós 
para expropiar a tua 
história 

efazer-che justipa 


María Rosendo Priego 



É un libro froito da práctica cotiá e 
da reflexiórt conxunta, colectiva e 
horizontal. Feito con amor, coidado, 
apoio mutuo e moita rebeldía. 
Demandado cada vez máis por 
colectivos, non só feministas, onde 
intentamos compartir toda esta 
experiencia acumulada durante anos 
de vida, traballo, loita, enredos e 
desenredos, de como a Renda Básica da 
Iguais é unha ferramenta igualmente 
válida para as nosas loitas contra o 
heteropatriarcado capitalista. 


PRESENTACIÓN 

Abrindo o camiño 

AHcia Alonso Merino 


Fo¡ xa aló polo ano 2001, en Paterna (Valencia), cando realizamos o primeiro 
Seminano sobre "Muller e Renda Básica'' onde nos xuntamos persoas vin- 
das de diferentes partes da península e das ínsulas, para debater e reflexionar 
xuntas sobre os materiais que para a ocasión prepararan Sira del Río, Javier 
Aguado e Guadi Blanco, José Iglesias e a compa de Berri-Otxoak, Karmele. 

Desvelar a invisibilidade do traballo dos coidados, as alianzas do capita- 
lismo co patriarcado, a feminización da pobreza e a importancia da renda 
básica como ferramenta para enfrontar ambos sistemas de opresión e 
dominación, foron algúns dos resultados, xunto coa creación de alianzas 
e redes de loita que incorporasen esta nova visión. 

Após o frutífero encontro, e cheas de enerxía e ilusión, continuamos en 
Valladolid reflexionando sobre o tema nunhas charlas específicas que or- 
ganizamos, axudadas polas reflexións de Amaia Pérez Orozco e Guadi 
Blanco, quentiñas como tiñamos daquela a cabeza e o corazón. Despois 
pasaron anos, algúns. Anos nos que fomos crecendo nos nosos diferen- 
tes terñtoños e traballando desde os feminismos e a RBis. Algunhas das 
iniciativas que xurdiron foron: a sección fixa de mulleres na historia, pre- 
parado por Rosa Zafra no programa radiofónico "Nosotras las persoas" de 
Radio Pimienta; o espazo do Akelarre Zambrero das compas de Zambra; 
en Galiza íase traballando desde as redes de afectos e coidados, impulsa- 
das desde diferentes espazos feministas etc. 

Mais non fo¡ até o encontro de Cuenca en 2012 cando volvemos xun- 
tarnos, no grupo de feminismos, persoas de Málaga, Canarias, Cuenca, 
Galiza, Euskal Herria, Valladolid... cunha visión máis ampla sobre o hete- 
ropatriarcado e outros feminismos. Xa tiñamos certeza de como a RBis 
era unha ferramenta mo¡ válida nas nosas loitas cotiás e xa comezaramos 
a incorporala desde os feminismos que cada unha e cada grupo ía vivin- 
do. Alí saltou de novo a chispa, encontrámonos con ganas de xuntarnos, 
coidarnos e compartir con outras persoas accións, reflexións, dúbidas, 
inquedanzas e propostas a través dun grupo de Internet. 




A finais dese ano, co estudo de viabilidade da aplicación da RBis en Galiza 
nas nosas mans expuxemos, nas diferentes discusións que tiveron lugar 
nas Xornadas Ecofeministas "Repensando a vida',' a contribución desta 
ferramenta á loita por desprazar os mercados, o emprego e o paradigma 
produtivista do centro das nosas vidas. Deses debates e do interese das 
compañeiras en coñecer máis polo miúdo a RBis, saíu a proposta de rea- 
lizar un obradoiro dirixido a botar unha ollada feminista á RBis. Este tivo 
lugar en Compostela, en xaneiro de 2013, no marco da 1 a Semana Galega 
pola RBis "Movéndonos polo dereito a vivir dignamente!'.' 

E de aí, nese camiño, chegamos á 2 a Asemblea Estatal polas Rendas Bá- 
sicas en Valladolid, en 2013, coa temática específica que presentaramos 
sobre Rendas Básicas e Feminismos. As conclusións e o traballo de pre- 
paración serviron para seguir impulsando outros obradoiros semellantes 
pola ancha xeografía da península. 

Uns meses despois veu a Marcha dos 30 anos de Baladre, cun día dedi- 
cado concretamente ao tema de Feminismos e RBis, cun texto xa propio, 
consensuado e específico sobre RBis e Feminismos. 

Estes dous últimos anos de traballo e recompilación de conclusións me- 
recía a pena ser recollido e compartido nun libriño de difusión que é o que 
tes agora nas mans. 

É un libro froito da práctica cotiá e da reflexión conxunta, colectiva e ho- 
ñzontal. Feito con amor, coidado, apoio mutuo e moita rebeldía. Deman- 
dado cada vez máis por colectivos, non só feministas, onde intentamos 
compartir toda esta experiencia acumulada durante anos de vida, traballo, 
loita, enredos e desenredos; de como a Renda Básica da Iguais é unha 
ferramenta igualmente válida para as nosas loitas contra o heteropatñar- 
cado capitalista. Conforme íamos producíndoo, asaltábanos a dúbida de 
se era mellor facelo un pouco máis extenso, finalmente decidímonos por 
un formato máis sinxelo e divulgativo; o resto... xa se verá. Esperamos ter 
sido capaces de transmitir nel toda a vida que merece a pena ser vivida 
e que leva dentro. 





érades 

coma insetos crepusculáños 
trabalhando nos tornos 
sempre antesdo nascer 
do sol 

moldando a vida 
a vosso antolho 
co apetite todo da justiga 
de polpar com as maos 
asferidas de centurias de cegueira 
e mutilapom 

abremse osfornos em Portomourisco 
em Ramirás na Ghudinha 
e nom há caso 
todas as jerras de argila 
levam asfrestas da história 
marcadas na pele 


María Rosendo Priego 


A Renda Básica nunha sociedade 
ecofeminista debe ir acompañada de 
políticas de reorganización daqueles 
traballos que non se poden deixar 
de facer e da existencia de servizos 
sociocomunitarios que garantan que 
a lóxica patriarcal dos fogares non vai 
obrigar as mulleres a seguir realizando 
estes traballos en solitario. 




LIMIAR 

Cara á centralidade da vida 

Yayo Herrero 



Estamos a atravesar unha profunda involución ecolóxica, social, económica e 
política. 0 modelo de produción, distribución e consumo que hoxe se encontra 
en crise, e que se intenta desesperadamente volver a poñer en pé, desenvol- 
veuse en oposición ás bases materiais que sosteñen a vida humana. 

Construída sobre cimentos insostíbeis, a arquitectura das sociedades hetero- 
patriarcais e capitalistas pon en risco os equilibrios ecolóxicos que permiten a 
vida humana (e a doutras especies), dificulta as relacións de interdependencia 
que nos sosteñen como humanidade e ameaza con provocar un verdadeiro 
colapso antropolóxico. 0 metabolismo económico global crece sen observar 
límites, ás custas da destrución do que precisamente necesitamos para nos 
soster no tempo. 










Yayo Herrero 


A cultura capitalista baséase nunha crenza perigosa para o futuro dos se- 
res humanos: a dunha falsa autonomía, tanto da natureza coma do resto 
das persoas. 

Se se ten en conta o profundo e acelerado cambio climático, o esgota- 
mento da enerxía fósil barata e dos materiais, a pegada ecolóxica desbo- 
cada, o afondamento nas desigualdades sociais, a irresponsabilidade do 
estado e a sociedade do coidado das persoas en situación máis vulne- 
rábel, o aumento da represión, o auxe dos fascismos... parece inxenuo 
pensar que sexa factíbel unha saída baseada en meras reformas. 

Hoxe, no Estado español, temos unha boa parte do territorio arrasado, 
absoluta dependencia enerxética, servizos públicos desmantelados e un- 
has brutais taxas de desemprego. Son os fogares e a estrutura familiar os 
que están servindo de colchón para amortecer os peores efectos destas 
políticas neoliberais sobre as persoas e, dentro destes, a causa do rol que 
o patriarcado obriga a asumir ás mulleres, pois son estas as que cargan 
coa maior parte do que os recursos públicos deixan de cubrir. 

Cabe preguntarse se vai ser posíbel reconducir o conxunto do sistema 
cara a outra situación que permita crear sociedades emancipadoras ou se 
máis ben estamos nun momento de bifurcación que pode desembocar 
en algo moito peor para a maior parte das persoas ou na posibilidade de 
transitar cara a un tipo de sociedades equitativas e conscientes de viviren 
asentadas nun planeta que ten límites. 

Límites físicos que están xa excedidos. A humanidade, nun futuro xa tan 
próximo que é case presente, terá que vivir forzosamente con menos 
enerxía e materiais e sería desexábel que o conxunto dos movementos 
sociais fose capaz de articular unha resistencia e de xerar alternativas 
acordes coa complexidade e magnitude da crise. A necesidade de recon- 
verter o metabolismo da economía é urxente e debería impulsar un nece- 
sario debate social que permita afrontar a urxencia destas transicións e 
realizar propostas viábeis no biofísico e xustas no socioeconómico. 

A reflexión sobre a proposta da Renda Básica non pode realizarse á mar- 
xe desta situación de crise material que dificulta, cando non impide, a 
reprodución social de cada vez máis persoas. A proposta será máis sólida 
e mellor comprendida canto máis ancorada estea nas propias condicións 





Cara á centralidade da vida 


antropolóxicas que sustentan as sociedades. A ecodependencia, a inter- 
dependencia e os límites de ambas as dúas, deben ser o punto de partida 
para pensar sobre a Renda Básica. 


Ecodependentes nun planeta con límites 

Como especie viva que somos obtemos da natureza o que necesitamos para 
estar vivos. Somos seres radicalmente ecodependentes e pensar a vida hu- 
mana e a economía á marxe da natureza é simplemente unha ilusión. 

A dependencia ecolóxica lévanos directamente á cuestión dos límites. V¡- 
vimos nun mundo que ten límites ecolóxicos. Aquilo que non é renovábel, 
como os minerais ou a enerxía fósil, existe nunha cantidade limitada, é 
susceptíbel de uso só até o seu esgotamento ou a súa extracción é extre- 
madamente ineficaz. Aquilo que se renova, como a auga ou a fertilidade 
do solo, non sucede á velocidade que interesa á produción capitalista, 
senón ao ritmo dos ciclos naturais que non poden ser controlados á von- 
tade pola tecnociencia ou o capital, aínda que estes s¡ poden alteralos de 
forma profunda. 

Exceder os límites abócanos a unha situación de incerteza e pode, ade- 
mais de bloquear fisicamente o capitalismo mundializado, desencadear 
cambios a grande escala e velocidade que conduzan a outras condicións 
naturais menos favorábeis para a vida da especie humana. 

Hogano, xa non nos sostemos globalmente sobre a riqueza que a nature- 
za é capaz de rexenerar, senón que directamente se están a menoscabar 
os bens de fondo que permiten esa rexeneración. 

Até que punto as sociedades están dispostas a asumir os riscos que 
supón forzar os cambios nos ciclos dinámicos da natureza, ten moito 
que ver coas visións hexemónicas da economía e a política. 0 funda- 
mentalismo dos beneficios está disposto a provocar estas situacións 
que colocan a amplas maiorías sociais en situacións de vulnerabilidade. 
E tamén cos imaxinarios das maiorías sociais, empapados dunhas in- 
viábeis nocións de progreso, benestar e riqueza que resultan extrema- 
damente funcionais para o sistema dominante, pero nefastas para a 
sustentabilidade da vida humana. 





Yayo Herrero 


Interdependentes nun mundo 
que esconde a importancia material das relacións 

Alén de ser ecodependentes, cada ser humano presenta unha profunda 
dependencia doutros seres humanos. 

Esta segunda dependencia vén dada polo feito de sermos seres inma- 
nentes e finitos que vivimos encarnados en corpos vulnerábeis. Durante 
toda a vida, pero sobre todo nalgúns momentos do ciclo vital -primeira 
infancia, vellez, momentos de doenza ou toda a vida para as persoas 
con discapacidades ou enfermidades graves-, as persoas non poderia- 
mos sobrevivir se non fose porque outras dedican tempo e enerxía ao 
coidado dos nosos corpos. 

Nas sociedades patriarcais quen se leva ocupando do traballo de aten- 
ción e coidado dos corpos vulnerábeis son maioritariamente as mulle- 
res, non porque estean esencialmente mellor constituídas para isto, se- 
nón porque ese é o rol que impón a división sexual do traballo. E realizan 
este labor no espazo privado e invisíbel dos fogares, rexido pola lóxica 
patriarcal da institución familiar. No espazo visíbel da economía ocúl- 
tanse e infravalóranse os tempos necesarios para a reprodución social 
cotiá. 

A invisibilidade da interdependencia, a desvalorización da centralidade 
antropolóxica dos vínculos e as relacións entre as persoas e a subordi- 
nación das emocións á razón son trazos esenciais das sociedades pa- 
triarcais. 

Non obstante, son traballos que non se poden deixar de facer. Como 
veremos despois, as conceptualizacións de produción e traballo con- 
vencionais ignoran a centralidade destas tarefas para a supervivencia 
da sociedade. 0 feito é que, aínda dispondo de recursos económicos 
individuais suficientes, estes traballos hai que realizalos e téñenos que 
realizar todas as persoas, homes e mulleres. 0 apoio mutuo é condición 
básica para a supervivencia, por iso, desde unha visión ecofeminista 
non é posíbel soster que pode existir a vida á marxe da produción e o 
traballo. Iso si, falamos doutra produción e outro traballo, criticando ra- 
dicalmente as ficcións que construíu a economía convencional e sobre 
as que se edificaron os instrumentos, indicadores e teorías maioritarias. 





Cara á centralidade da vida 


A produción capitalista 
está desvinculada das necesidades 

A Fisiocracia no século XVIII enunciaba que a produción era a riqueza 
que a natureza rexeneraba ciclicamente a partir do traballo humano. 0 
motor do crecemento económico era esa capacidade rexenerativa da 
terra. Baixo esta lóxica, natureza e traballo non eran antagónicos, se- 
nón que a interacción entre ambos garantía a posibilidade de satisfacer 
as necesidades humanas e desenvolver a economía. 

Desde esta primeira conceptualización, até a noción de produción 
hoxe hexemónica, deu un xiro de enorme transcendencia cultural e 
ecolóxica. 

Hoxe postúlase que o capital é o motor de crecemento económico 
e que pode substituír os outros factores de produción: a terra e o 
traballo. Pasouse a falar de "produción" de ferro, petróleo ou cobre, 
aínda que esta mal chamada produción esconda unha mera venda con 
beneficio de riqueza finita preexistente (Naredo, 2006), xa que o ferro, 
o petróleo ou o cobre non se poden producir, simplemente existen e 
extráense. 

A confusión entre produción e extracción afasta da cabeza das persoas 
a idea dos límites físicos e o esgotamento dos recursos e asenta o 
mito de que é posíbel "producir" industrialmente e á vontade aquilo 
que se precisa para manterse vivo. 

Na economía convencional, o concepto de produción xa non está liga- 
do á satisfacción das necesidades humanas e á xeración de valores de 
uso. 0 valor dun ben ou dun servizo está vinculado á súa capacidade 
de incrementar as ganancias. A produción pasa, así, a ser calquera 
proceso no que se produce un excedente social medido en termos 
monetarios. 

Expresar a produción en termos exclusivamente monetarios oculta, 
no terreo da economía, todas aquelas producións que non estean mo- 
netizadas. Desaparecen do eido da economía as producións que se 
realizan no fogar (entre outras a produción da propia man de obra) e a 
capacidade rexenerativa dos ciclos naturais. 





Yayo Herrero 


0 prezo dun determinado artefacto ou produto non incorpora a inevi- 
tábel xeración de residuos que acompaña a calquera proceso de trans- 
formación, nin tampouco o esgotamento de recursos finitos, nin a ex- 
plotación de traballadores e traballadoras... Así, a base de ignorar o 
esgotamento e o deterioro da capacidade de rexeneración da natureza 
e ocultando no fogar o traballo de "fabricar e rexenerar" a man de 
obra, é como se chegou a construír o dogma intocábel da economía 
convencional: o que defende que calquera crecemento económico, in- 
dependente da natureza da actividade que o sostén, é desexábel e 
constitúe a única forma de garantir o benestar social. Sería perfecto se 
non fose porque esa ficción pretende ser sostida sobre uns recursos 
fisicamente limitados e sobre o traballo cotián e non libre que realizan 
maioritariamente as mulleres nos fogares. 

Os procesos de colonización e sometemento doutros pobos, a dis- 
poñibilidade de enerxía fósil barata ou os adiantos tecnolóxicos que 
permitiron incrementar os fluxos de enerxía e materiais nalgunhas zo- 
nas do planeta ás costas do espolio e extracción noutras zonas, foron 
algunhas das pancas que permitiron superar os límites que impuña 
cada territorio. 

Deste modo, algunhas zonas, as denominadas desenvolvidas, puide- 
ron superar a súa capacidade de carga e vivir por riba do que lles per- 
mitían os seus propios territorios, ás costas do espolio de recursos e 
persoas de lugares afastados. 

A reconversión da economía baixo unha lóxica ecofeminista implicará 
dar resposta a preguntas básicas: que necesidades hai que satisfacer 
para todas as persoas?, cales son as producións indispensábeis para 
que se poidan satisfacer esas necesidades?, cales son os traballos 
socialmente necesarios para lograr esas producións?, como se reorga- 
nizan e reparten estes traballos? 

0 elemento que introduce un maior desasosego ten que ver coa urxen- 
cia. Algunhas das dimensións da crise actual, sobre todo as relacioandas 
coa ecoloxía e os recursos, requiren actuacións e transformacións urxen- 
tes. De non acometer as transicións en prazos curtos, pode que chegue o 
momento en que sexa fisicamente inviábel a reconversión do metabolis- 
mo económico para dar satisfacción ás necesidades das maiorías sociais. 





Cara á centralidade da vida 


Unha noción de traballo 
empobrecida e distorsionada 

Co nacemento da industria e o proceso de desposuimento do campesi- 
ñado xurdiu o proletariado, unha gran masa de persoas sen medios de 
produción que, para subsistir, se viu obrigada a vender a súa forza de 
traballo aos donos deses medios de produción. 

0 traballo pasou a ser concibido como aquilo que se facía na esfera mer- 
cantil a cambio dun salario; e todas aquelas funcións que se realizaban no 
espazo de produción doméstica, que garantían a reprodución e o coidado 
dos corpos humanos e a subsistencia pasaron a non ser nomeadas, aínda 
que obviamente seguían sendo imprescindíbeis tanto para a superviven- 
cia como para fabricar esa "nova mercadoría" que era a man de obra 
(Carrasco, 2009). 

0 traballo humano reduciuse ao emprego e a capacidade de traballo, 
como potencia do ser, perdeu forza desprazándose o peso cara á esfera 
do traballo a cambio de salario, ámbito en que se consideraba que quen 
xeraba a riqueza non era a persoa traballadora, senón a persoa emprega- 
dora. Prodúcese unha cesión simbólica de poder, de quen ten a potencia 
de traballo a quen ten a posibilidade de empregar (Mora, 2013). 0 dinami- 
zador da economía pasaba a ser o capital, ao considerarse que este podía 
substituír as materias primas e o traballo humano. 

A nova economía transformou o traballo e a terra en mercadorías e come- 
zaron a ser tratados coma se fosen producidos para a súa venda. A nova 
noción de traballo esixiu facer o corpo apropiado para a disciplina do tra- 
ballo capitalista (Federici, 2010). O corpo converteuse nunha máquina de 
traballo e a súa rexeneración e reprodución non era responsabilidade do 
mercado que se desentendeu delas e relegounas ao invisíbel espazo do- 
méstico. Alí, fóra da mirada pública, as mulleres vense obrigadas a asumir 
esas funcións desvalorizadas a pesar de ser, ditas funcións, imprescindí- 
beis tanto para a supervivencia digna como para a propia reprodución da 
produción capitalista (Carrasco, 2009). 

A produción de vida é unha precondición para a produción mercantil, por 
iso, o traballo oculto das mulleres e a explotación da natureza son esen- 
ciais para "producir" as propias condicións de produción (Mellor, 2000). 





Yayo Herrero 


Independencia ou dependencia dos mercados? 

0 problema é que a participación no mundo do traballo asalariado, conci- 
bido desta forma, é o salvoconduto que permite obter dereitos sociais e 
económicos. A posibilidade de cobrar unha pensión, a protección pública 
cando non se teñen medios de vida ou o acceso aos servizos públicos 
obtense participando precisamente na esfera mercantil da economía, é 
dicir, traballando de forma remunerada. Por tanto, todas aquelas persoas 
excluídas do traballo remunerado non teñen dereitos sociais e económi- 
cos por s¡ mesmas. 

Postúlase a existencia dunha especie de suxeito abstracto, "Homo eco- 
nomicus',' que decote concorre aos mercados e compite ferozmente cos 
demais para satisfacer o seu propio egoísmo. Supostamente é noutros 
ámbitos da sociedade, fóra da economía pretendidamente autorregulada e 
illada do resto da vida, onde se debe asegurar a equidade e o apoio mutuo. 

Paradoxalmente é o espazo mercantil onde a solidariedade, a preocupa- 
ción pola satisfacción das necesidades de todos e todas e o coidado da 
vida están ausentes; é quen organiza o tempo das persoas e decide como 
se ordena o terñtoño. É a lóxica da ganancia a que decide sobre o urba- 
nismo, a lei de dependencia, a produción de alimentos ou calquera outro 
aspecto que inflúe no benestar da xente. 

Podemos imaxinar o resultado deste establecemento de prioridades. Por 
unha parte, a invisibilidade da ecodependencia e a interdependencia im- 
piden tomar conciencia da inviabilidade dun modelo económico patriarcal 
e capitalista que non explote a natureza e o traballo das mulleres nos 
fogares Klademais da recoñecida explotación da man de obraE. Por outra, 
establécese un concepto de autonomía individual que ignora os paráme- 
tros biolóxicos, ecolóxicos e relacionais que sosteñen esa falsa indepen- 
dencia e esconde que esa autonomía é, en realidade, dependencia dos 
mercados, unhas institucións para as que o benestar das persoas non é 
a pñoñdade. 

É, nesta orde de cousas, onde a proposta da Renda Básica resulta enor- 
memente pertinente, xa que permite desvincular a satisfacción das nece- 
sidades persoais particulares do emprego Klque non do traballolEI un ámbi- 
to en que a moral está suspendida. 





Cara á centralidade da vida 


A Renda Básica constitúe así unha proposta que cómpre explorar de 
forma decidida. Como calquera alternativa ao actual modelo, non se lle 
pode pedir que sexa unha solución integral e única para a complexa e 
multidimensional crise que afrontamos. Debe dialogar con outras para 
conseguir integrarse coherentemente nun proceso de transicións multidi- 
mensionais e complexas. 


O inevitábel decrecemento da esfera material da economía 

A redución da esfera material da economía non é un principio que se 
poida ou non compartir; é máis ben un dato contra o que é inútil e peri- 
goso rebelarse. Decrecerase materialmente polas boas -é dicir, de forma 
planificada, democrática e xusta- ou polas malas -pola vía de que os que 
teñen o poder económico e/ou militar sigan sostendo o seu estilo de vida 
ás costas de que cada vez máis xente non poida acceder aos mínimos 
materiais de existencia digna. 

De asumirmos a existencia de límites do planeta, é obvio que non vai ser 
posíbel reactivar un crecemento económico construído sobre as mesmas 
bases materiais que o que existiu nas últimas décadas nalgunhas partes 
do mundo. Non nos encontramos na sociedade de despois da Segunda 
Guerra Mundial, cun poder contrahexemónico ao capitalismo e con fon- 
tes de enerxía fósil abondosas e baratas. 

Moitas das políticas económicas de corte neokeynesiano que se defen- 
den precisan unha elevada achega de enerxía e materiais que xa non 
existe, ao menos non existe como para permitir beneficiar as maiorías 
sociais. Pensar neste horizonte por forza máis austero no material é unha 
obrigación para todos aqueles movementos que pretendan construír so- 
ciedades máis xustas e que se poidan soster no tempo. 

A Renda Básica permitiría, por un lado, desencaixar a subsistencia da 
produción mercantil extralimitada, aínda que cómpre ter en conta que, de 
reducirse a dispoñibilidade de enerxía fósil, a medio prazo, faría falta máis 
traballo humano para producir o necesario. Por outra banda, a necesidade 
de reducir a produción -baseada na extracción de recursos e xeración de 
residuos- e o consumo obriga a revisar os cálculos sobre os que se sostén 
a proposta da Renda Básica. 





Yayo Herrero 


Non se pode vivir sen traballar 

Habitualmente o concepto de dependencia adoita asociase á crianza e á 
atención de persoas enfermas ou con algunha diversidade funcional. Non 
obstante, a dependencia non é algo específico de determinados grupos 
de poboación, senón que como expón Carrasco "é a representación da 
nosa vulnerabilidade; é algo inherente á condición humana, como o nace- 
mento e a morte" (Carrasco 2009:178). 

Aceptar a interdependencia, condición para a existencia de humanidade, 
en sociedades non patriarcais supón que a sociedade no seu conxunto se 
ten que facer responsábel do benestar e da reprodución social. Isto obri- 
ga a cambiar a noción de traballo e a reorganizar os tempos das persoas 
repartindo o emprego remunerado e "obrigando" os homes e a sociedade 
a facérense cargo da parte do coidado que lles toca. 

Con frecuencia asóciase, de forma errónea ao noso xuízo, a Renda Básica 
coa idea de que é posíbel vivir sen traballar. Coa Renda Básica pódese 
vivir sen emprego, pero non sen traballar. Os traballos asociados ao coi- 
dado da vida humana tomo os relacionados coa participación política e a 
democracia^ son inevitábeis e corresponden a todos e todas. 0 problema 
é que nas sociedades patriarcais hai amplos sectores da poboación que 
non os asomen, malia estaren capacitados para desempeñalos. 

A Renda Básica nunha sociedade ecofeminista debe ir acompañada de 
políticas de reorganización daqueles traballos que non se poden deixar de 
facer e da existencia de servizos sociocomunitarios que garantan que a 
lóxica patriarcal dos fogares non vai obrigar as mulleres a seguir realizan- 
do estes traballos en solitario. 


Unha repartición radical da riqueza 

Se temos un planeta con recursos limitados, que ademais están parcial- 
mente degradados e son decrecentes, a única posibilidade de xustiza é a 
distribución da riqueza. Loitar contra a pobreza é o mesmo que loitar con- 
tra o acaparamento da riqueza. Será obrigado, entón, desacralizar a pro- 
piedade e cuestionar a lexitimidade da propiedade ligada á acumulación. 





Cara á centralidade da vida 


A Renda Básica claramente pode contribuír a esta distribución da riqueza 
e debe ser combinada con outras medidas que poñan freo á especula- 
ción, á acumulación, ao consumo desbocado e á propiedade privada. 

É obrigado realizar un exercicio de creatividade nos imaxinarios dun ca- 
lado sen comparanza con ningún outro momento histórico (Castoriadis, 
2013). Cómpre reinventármonos e colocar no centro da sociedade ou- 
tros obxectivos que substitúan a expansión dos beneficios e do consumo 
como motores de cambio e non semella que o poder político hexemónico 
o vaia facer. 

A iniciativa da Renda Básica, como moitas outras que teñen que ver coa 
reconversión ecolóxica da economía ou coa distribución da riqueza nun- 
has sociedades polarizadas e desiguais, require afrontar a cuestión do 
poder. 0 debate sobre o poder, o estado e a autoxestión debe, ao noso 
xuízo, tratarse cunha mente moito máis aberta e con menos ideas crista- 
lizadas das que houbo até agora. Necesitamos unha importante creativi- 
dade política para encarar a gravidade da crise que temos enriba. 





depois de viúva 
pechava cada tarde 
a porta da loja de calzas e meias 
de Moanha 

e metia-se na casa de banho 
achorar 

apoiava a cabepa 
contra das pernas 
e chorava todo 

até que a saia rematava por pingar 
a sua dor 

cada serám a mesma 
morte 

até que um dia 

com as maos enchoupadas em salitre 
levantou do retrete 
pujo-se fronte ao espelho 
e dixo para aquela mulher: 

- Pero tu, nom pensas fazere 
nada bom da tua vida? Lava a cara, 
arreghla-te e anda! 
e assim descobriu 
que ela própria tinha aforga 
para encher de ardume 
toda a sua vida 


María Rosendo Priego 



foram entrando passeninho 
fazendo-nos crer que os precisávamos 
que sem eles nom seríamos nós 
nom seríamos ninguém 
e um dia instalou-se 
o ódio 

nas pupilas com as que olhavamos 
para as nossas irmás 
e todo o que nos vertebrava 
voltou-se umha ameapa: 
o monte em mao comum a língua das vacas 
as manhás dos sábados a moer no centeio 
os pementos deArnoia trazendo o verao 
deitar-se co sol e acordar na alborada 
ter todos os substantivos para falar-lhe a 
terra em bicadas 
rastrolhos sachoadas peteiradas 
e tantos centos de maos na ceifa 
figérom-se só duas 
a soidade anegou-nos as artérias 
e sem saber como 
rematamos por sentir enveja 
das maos das nossas vizinhas 
das suas unlhas 
dos seus peitos e peiteados 
das suas casas 
dos seus trajes de domingo 
e desde a mesma enveja 
dixemos de todo aquilo 
que era horrível era detestável 
e para quando lembramos 
que naquilo todo estávamos nós 
já nos roubaram 
toda sorte 
de identidade 
agora caminhamos tocas 
buscando encolerizadas 
algo onde nos poder 
agarrar 


María Rosendo Priego 




A entrada das mulleves na esfera 
pública do traballo remunerado non 
nos trouxo nin a independencia, nin 
a autonomía prometidas e, en canto 
á repartición das tarefas de coidados 
estamos, como vimos, en proceso de 
involución. 




INTRODUCIÓN 

Os principios da desigualdade 

AHcia Alonso Merino 


0 sistema patriarcal é un sistema de organización e dominación dos ho- 
mes sobre as mulleres nos máis diversos ámbitos: económico, social, 
político e cultural, que se asenta entre outros no desigual acceso aos 
recursos económicos como a terra, o capital ou o emprego. Isto ocasiona 
unha maior pobreza e precariedade para as mulleres, coa conseguinte 
limitación da nosa autonomía e liberdade, alén do sometemento a múlti- 
ples formas de violencia e da perpetuación da división sexual do traballo. 

Como sinala a asociación Economía Crítica da Universidad de Málaga, dentro 
desta estrutura social patriarcal, o poder e o control é exercido polo suxeito mo- 
ral autónomo no centro do discurso da modernidade que só se recoñece como 
ente de razón e, polo tanto, suxeito de dereito: o home heterosexual. Esta 
asimetría que coloca os homes heterosexuais por riba das mulleres, de cativos 
e cativas, das persoas anciás, de homosexuais, transexuais, bisexuais e outras 
identidades de xénero, reprodúcese mediante imposición da heterosexualida- 
de delimitando as identidades sexuais. Existe, pois, unha hexemonía hetero- 
sexual masculina que domina o resto de categorías: o heteropatriarcado. 

0 actual sistema capitalista, baseado no consumo, encontra soporte no 
heteropatriarcado, o cal obxectualiza as mulleres, reducíndoas a meros 
obxectos para ser "consumidos" polo homes e a realizar tarefas produti- 
vas non remuneradas (coidados e traballo doméstico) e reprodutivas (em- 
barazo e crianza); labores que, ademais, son menosprezados pero sen os 
cales ao actual sistema capitalista heteropatriarcal de acumulación sería- 
lle materialmente imposíbel reproducirse e crecer. 

Vivimos pois nun sistema económico pervertido -avísanos Amaia Pérez Oroz- 
co cando realiza un diagnóstico da crise actual e as respostas desde a eco- 
nomía feminista-, que pon o sentido último do económico (a vida) ao servizo 
dun interese oposto. Isto inhibe a existencia dunha responsabilidade social na 
sustentabilidade da vida e, non obstante, a vida (algunha) ha de continuar, sen 
ela non hai nin sequera mercado. E é esa responsabilidade a que se delega ás 
esferas invisíbeis do sistema económico. 







Rosa Zafra Lizcano 


Se comparamos a nivel mundial o traballo remunerado (emprego) co tra- 
ballo non remunerado, vemos graficamente un iceberg onde a punta que 
sobresae da auga é o traballo remunerado e o resto do enorme corpo é 
o traballo non remunerado (de coidados); este último é máis voluminoso, 
máis heteroxéneo e máis oculto. 



En todo o mundo, o traballo de coidados é realizado maioritariamente 
por mulleres, o que reduce de xeito significativo as posibilidades de 
incorporación á esfera do traballo remunerado. Isto forma parte da 
tradicional división sexual do traballo que cobra un novo sentido nas 
nosas sociedades actuais onde a autonomía individual está estreita- 
mente ligada á posibilidade de obter recursos económicos a través 
do mercado laboral. 

A socióloga M a Ángeles Durán foi unha das primeiras en dar a alarma 
sobre a invisibilidade dos traballos de coidados nas estatísticas tradi- 
cionais e como era subestimado o traballo real das mulleres ao non 
se incluír o traballo non remunerado. Ela alertaba de como a maior 
fonte mundial de información sobre o traballo era asemade unha 
fonte formidábel de ocultación das formas de traballo que non se 
axustaban restritivamente ao termo. Así mesmo, alertaba de como a 
EPA (Enquisa de Poboación Activa), que tanto utilizamos como guía 
de políticas sociais e económicas, se converte nun axente de crea- 






Os principios da desigualdade 


ción de opinión indirecto ao atribuír a condición de inactivos aos que 
non teñen relación persoal directa co mercado laboral, independente- 
mente da utilidade social do seu traballo (como é o caso do coidado 
da vida). E ponnos un clarificador exemplo: desde a perspectiva da 
Contabilidade Nacional, o nacemento dun bebé reduce a renda per 
cápita, mentres que a dun año auméntaa. Considérase activo a quen 
coida años, pero a persoa que coida meniños ou meniñas sen cobrar 
considérase pasiva. Porén, poucas poderán poñer en dúbida que a 
xestación e o parto dunha criatura é traballoso, que coidala é unha 
ocupación absorbente e que os bebés son aínda máis necesarias a 
unha sociedade ca os años. 

Malia esa limitación dos datos e estatísticas, queremos mostrarvos 
algúns por seren clarificadores de todo o que vimos expoñendo. Al- 
gunhas destas cifras foron apuntadas por Carmen Castro García cando 
nos presenta como as crises e as políticas de austeridade afectan os 
dereitos das mulleres e a igualdade. 

Segundo os datos que obtén o Instituto Nacional de Estatística (INE) 
de 2012, as mulleres dedican, nun día medio, catro horas e catro minu- 
tos a tarefas domésticas e familiares (manutención do fogar, compras, 
coidado de fillos/as e persoas ascendentes), o que representa dúas 
horas e cuarto máis do que dedican os homes ao mesmo traballo. 

En 2013, traballadores que coidan e educan a menores durante unha 
hora diaria ou máis son un 29% dos homes fronte a un 59% de mulle- 
res.Traballadores que cociñan e fan outras tarefas domésticas durante 
unha hora diaria ou máis son o 35% dos homes fronte ao 85% de 
mulleres. A Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento 
Económico (OCDE) constata que a fenda de xénero no traballo non re- 
munerado é maior cando existen fillos e/ou fillas menores de 15 anos. 
A orientación das políticas de austeridade, en lugares como o Estado 
español, está a provocar unha reprivatización dos coidados cara ao 
ámbito familiar, reforzando o modelo "familiarista" en que se espera 
que sexa a través da solidariedade familiar que se cheguen a cubrir 
as necesidades de atención e coidado de quen integra un núcleo de 
convivencia. Isto supón novamente unha sobrecarga do traballo de coi- 
dados nas mulleres e unha paralización da repartición de dito traballo, 
cando non unha involución. 





Rosa Zafra Lizcano 


0 útimo informe da EPA resulta igualmente revelador, á vez que de- 
moledor. 6 millóns de persoas desempregadas (26,02% da poboa- 
ción activa), 1 833 700 fogares con todas as persoas integrantes sen 
traballo e unha taxa de desemprego xuvenil do 55,1%. Estes datos, 
de por s¡ alarmantes, ocultan a incidencia específica sobre as mulle- 
res e sobre os homes. 

Segundo o índice de Empregos a tempo parcial de 2013, por sexos, as 
persoas ocupadas a tempo completo son maioritariamente homes (59%) 
e a tempo parcial son maioritariamente mulleres (un 72%), con todo o 
que isto provoca en termos de precarización da existencia. 

Máis do 70% de quen recibe unha prestación non contributiva é muller e 
o importe medio de dita prestación está por baixo do limiar da pobreza, o 
cal lles impide desenvolver proxectos vitais autónomos. 

E en canto á desigualdade salarial segue sendo outra das características 
que define as diferentes condicións nas que mulleres e homes participan 
no mercado laboral da UE. A fenda salarial no Estado español coincidía 
en 2010 coa media da UE (16,2%) aínda que a súa tendencia mostrou al- 
gunha disparidade con respecto á evolución para o conxunto da UE; unha 
gran parte da evolución rexistrada explícase máis pola redución do salario 
dos homes que polo aumento do das mulleres. 

Facemos nosa a crítica realizada desde a economía feminista de que o 
precario acceso das mulleres aos coidados (precario ao entender que é un 
acceso insuficiente, inestábel e de pouca calidade), a dificultade de ocu- 
parse do autocoidado (coa conseguinte pegada de coidados que supón) 
e a falta de liberdade para escoller se facilitar coidados ou non, embate 
na nosa calidade de vida, na nosa estabilidade, no noso desenvolvemento 
emocional e socioafectivo, na nosa participación política e, en definitiva, 
na nosa saúde. A entrada das mulleres na esfera pública do traballo remu- 
nerado non nos trouxo nin a independencia, nin a autonomía prometidas 
e, en canto á repartición das tarefas de coidados estamos, como vimos, 
en proceso de involución. 

Se, como cuestionan estas economistas feministas, a noso obxectivo 
económico e social por excelencia xa non é o "crecemento económico',' 
nin a produción, nin sequera o emprego ou o consumo, entón... cal é? 





Os principios da desigualdade 


A nosa proposta da Renda Básica das Iguais (RBis) chega precisamente 
até a cerna deste debate, como unha ferramenta que incidiría na distribu- 
ción do traballo, especialmente o de coidados, con todo o impacto que 
isto tería para a lóxica produtivista do capital. 



XUNTAS PODCMOS 

RCNDA ItÁSICA DAS IGUAIS, XAI 




K i 

Y _-|5F -= 

■ — ■'"’hSL 

jt ^ 

íúj; 

r 1 






/vlDfl 


V v 






i ! 'K Sl . H ! V l*hx s \ tí; l ! S s ^ 


crasRSBVe FHHwMrSi. 

a a TtUtSFGNCUK SOClll 

P 

_ r * : saafoSlRafKí ."moo a I3h3a' 4 . 
*XKas tia parroqua “msto da VscloriaT’ 1 
* írAmm S, joéa - vixi 



a falta de recursos económicos 
derivada do desigual acceso á 
riqueza provoca situacións de 
dependencia económica que suxeita 
a algunhas mulleres ássúas pareüas 
maltratadoras, noutros casos, as 
necesidades desoster a economía 
familiar obrígaas a aceptar 
condicións salariais e laborais que 
minan a dignidade. 


11 

, - j i 













Adesigualdade das mulleres 
ao longo da historia 
e a submisión ao patriarcado 

Rosa Zafra Lizcano 


Aínda que, a estas alturas, resulta reiterativo falar da orixe do patriarcado, 
neste caso e atendendo as numerosas voces que escribiron sobre a súa 
vinculación coa división sexual do traballo, é algo máis que conveniente 
facer este repaso, polo menos neste aspecto. 

Sociedade patriarcal. Orixe e desenvolvemento 

De entre todas as explicacións sobre a orixe (e como con algunha habería 
que quedarse), a que nos ofrece Dolors Reguant en "Explicación abrevia- 
da do patriarcado" resúltanos bastante elocuente: «0 patriarcado xurdiu 
dunha toma de poder histórica por parte dos homes, os cales se apro- 
piaron da sexualidade e reprodución das mulleres e do seu produto, os 
fillos e fillas, creando asemade unha orde simbólica a través dos mitos e a 
relixión que o perpetuarían como única estrutura posíbel». Como vemos, 
esta definición contén os elementos máis característicos do sistema pa- 
triarcal: a toma de poder, a apropiación da reprodución que somete as mu- 
lleres ao mero feito do parto e o coidado, e a creación dunhas estruturas 
que consoliden o referido empoderamento: a relixión e o estado. 

Abofé que non sempre a estrutura social se baseou no patriarcado, que- 
dan vestixios de descendencia matrilineal e incluso de matriarcado nas 
civilizacións de Exipto e Creta. «De feito, séntese a tentación de conven- 
cerse de que as primeiras sociedades neolíticas, no que abrangueron de 
tempo e de espazo, outorgaron á muller a máis alta condición que xamais 
se coñeceu» 1 . Autoras como Casilda Rodrigáñez, seguindo as contribu- 
cións de Bachofen e outras investigadoras e investigadores, falan de ma- 
trística para se referir a sociedades que se remontan a dez ou doce mil 


1. HAWKES e W00LLEY (1977, 225): Prehistoria y los comienzos de la civilización. 
Historia de la Humanidad. Desarrollo Cultural y Científico. Tomo 1. Barcelona: Editorial 
Planeta, S. A. 





Rosa Zafra Lizcano 


anos atrás (isto é, uns sete mil anos antes dos catro ou cinco mil que mar- 
ca a Historia oficial). Estas sociedades caracterízanse polos principios de 
igualdade e liberdade, polo rexeitamento da hostilidade e a belixerancia 
e pola cohesión e cooperación entre os seus integrantes. A trama social 
destes primeiros grupos humanos estaría fundada no vínculo primario 
entre nais e bebés, entre a protección e o coidado deses últimos, o que 
daría lugar a lazos de axuda mutua necesarios para dar e conservar a vida. 

0 desenvolvemento das civilizacións urbanas ligado á apropiación, acu- 
mulación e distribución de bens por parte das incipientes oligarquías ur- 
banas vai perfilando unha sociedade apoiada na protección do "tesouro" 
por parte dos varóns máis fortes, máis bélicos e, polo tanto, máis "em- 
poderados'.' Con todo, non esquezamos que son moitos os factores que 
van cedendo espazo a esta modificación dos paradigmas, pois, de feito, o 
paso das sociedades politeístas ás monoteístas provoca a submisión das 
deusas -en canto figuras mitolóxicas que simbolizaban o rol das mulleres 
nestas sociedades-, a un só deus todopoderoso. 

Estes múltiples factores únense de tal xeito que encontrar cal deles foi o 
que deu orixe ao seguinte xa suscitou moita literatura. En calquera caso, 
o resultado foi que desa primitiva división sexual do traballo, atendendo 
necesidades puramente naturais e non desexos de opresión dun sexo por 
outro, pásase a un estado de división de xénero no que o feminino queda 
completamente subxugado polo masculino. Este, o masculino, empoléi- 
rase no poder de forma paulatina e chega incluso até o punto de negarse 
a alma das mulleres por parte do catolicismo, quen para tal negación bebe 
as súas "razóns" nas fontes clásicas. Obviamente non é a única relixión 
que fixa os seus tentáculos opresores sobre o feminino, pero siéa que 
maior influencia exerceu e exerce sobre a sociedade occidental actual e 
a que, ademais, se rendeu ao liberal-capitalismo, teorías ambas as dúas 
que souberon desenvolverse en perfecta simbiose respecto á submisión 
do feminino. 

A Idade Media foi unha época de discusións como a citada acerca da alma 
e, por suposto, unha época de persecución das bruxas (mulleres libres que 
exercían de menciñeiras co uso de herbas e substancias naturais, grazas a 
coñecementos ancestrais transmitidos oralmente de muller a muller). A Ida- 
de Moderna supón, ademais, a posta en marcha do "plan" saído do Concilio 
deTrento para forzar o matrimonio bendicido pola igrexa, onde a submisión 





Adesigualdade das mulleres ao longo da historia... 


da esposa é un elemento indispensábel. A chegada da contemporaneidade 
supuxo un continuísmo dese "entender a vida" desde a óptica do masculino. 

0 capitalismo acentúa a separación entre o público e o privado, forza a en- 
tender como centro da vida o traballo remunerado e é este último o que 
diferencia a súa propia importancia. Se é remunerado é visíbel, aceptábel 
e socialmente recoñecido, por tanto, é masculino fundamentalmente; no 
outro lado, o traballo non remunerado, non aceptado, non recoñecido e, 
por tanto, realizado tradicionalmente polas mulleres, queda dentro do fe- 
minino, susceptíbel de ser oprimido. 


A omisión da contribución das mulleres por parte da historia 

«A pesar de que, como observamos, as mulleres participaron no mante- 
mento da tradición oral e as funcións relixiosas e rituais durante o período 
preliterario até case un milenio despois, a privación de educación e o 
seu confinamento dos símbolos tiveron un profundo efecto no seu futuro 
desenvolvemento. A fenda existente entre a experiencia de aqueles que 
podían (ou poderían, no caso dos homes de clase inferior) participar na 
creación do sistema de símbolos e aquelas que simplemente actuaban, 
pero non interpretaban, foise facendo cada vez máis grande» 2 . 

Estas palabras de Gerda Lerner sérvennos para ilustrar como, de certo, a 
negación das sociedades a que as mulleres participasen na nova técnica de 
transmisión e creación da información vai xerando ese espazo "privado" e 
oculto para o feminino, de tal xeito que ao non participaren as mulleres na 
construción da historia escrita a súa contribución queda negada, reducida en 
todo caso a un protagonismo secundario. As relixións van elaborando os seus 
relatos por escrito (se ben a tradición oral non desaparece, tampouco esta 
transcende a séculos posteriores, polo que se vai perdendo) e, en consecuen- 
cia, o poder simbólico-mitolóxico das deusas vai perdendo forza até chegar 
aos monoteísmos patriarcais onde un deus todopoderoso preside a vida e 
controla as forzas da natureza e só fai uso da deusa en termos de esposa-nai. 
Esta circunstancia vaise convertendo en algo cotián, de modo que non deixa 
constancia da participación histórica das mulleres na construción das socie- 


2. LERNER, G. (1986): "E1 Origen del Patriarcado" en La Creación del Patriarcado. (Tradu- 
ción) 



Rosa Zafra Lizcano 


dades. Moitas das súas obras van quedando no privado de xeito que é difícil 
coñecer se algunha muller dirixiu a Biblioteca de Alexandría ou coñecer os 
discursos de mulleres no Senado romano, estudar os seus tratados de mate- 
máticas ou astronomía, admirar as súas esculturas, pinturas ou a construción 
de edificios deseñados por elas, analizar as súas leis ou (por que non) criticar 
as súas decisións políticas. Non é o lugar, nin a nosa intención tampouco, 
facer unha listaxe de todas elas, é apenas a necesidade de lembrar unha situa- 
ción real. Na rede podemos encontrar páxinas que recordan nomes e feitos, 
actualmente sen gran problema grazas ao labor de persoas conscientes disto. 

A negación histórica das mulleres (e por extensión do feminino) contribúe 
ao distanciamento intencionado entre o público e o privado, que tanta re- 
percusión terá na configuración dunha sociedade onde o paradigma que a 
preside é androcéntrico ao 100% desde o momento en que -como sinala 
Gerda Lerner- o patriarcado impón a «hexemonía masculina dentro do 
sistema de símbolos». 

Non só a representación social das culturas clásicas magnifican o masculino, 
entendendo o antropocentrismo como puramente androcéntrico; dese modo 
referiámonos antes ao sinalar as proporcións perfectas en relación ás pro- 
porcións humanas masculinas. Como herdeiras destas culturas clásicas, as 
culturas occidentais reproducen desde a "intelectualidade" medieval e o inicio 
das traducións dos "clásicos" este concepto do mundo, concepto que non é 
modificado pola llustración nin polo incipiente liberalismo (que incluso nega 
-por omisión- a participación das mulleres no episodio revolucionario francés). 
Por tanto, encontrámonos no século XXI con sociedades que alardean de po- 
suír leis e normas que facilitan a "igualdade" ao mesmo tempo que miran cara 
a outro lado ante situacións de flagrante desequilibrio dos xéneros (fendas sa- 
lariais, dificultades económicas, negación de dereitos sexuais e reprodutivos, 
perpetuación dos abusos sexuais e sociais por razón de xénero etc., dos que 
tampouco escapan persoas con orientacións sexuais moi diversas). 

E o que é peor (volvemos lembrar a Gerda Lerner) «as mulleres participaron 
durante milenios no proceso da súa propia subordinación porque foron mol- 
deadas psicoloxicamente para interiorizar a idea da súa propia inferioridade. 
A ignorancia da súa mesma historia de loitas e logros foi unha das principais 
formas de mantelas subordinadas» de tal xeito que non só negan o femi- 
nismo senón que negan que a linguaxe as visualice. Esta situación de mu- 
lleres negando o feminino é froito, pois, desa longa -no tempo- transmisión 





Adesigualdade das mulleres ao longo da historia... 


dos coñecementos e aquí é onde ía parar a reflexión que ofrecemos e é 
que aínda no século XXI nos seguimos encontrando unha narrativa en mas- 
culino, unha oratoria en masculino e uns sistemas educativos estatais que 
aínda son quen de vangloriarse do mixto e non acadar nin no máis mínimo o 
coeducativo, salvo os esforzos que algunhas persoas fan por introducir nos 
currículos das súas aulas a contribución histórica de mulleres ao avance 
social, cultural, científico, tecnolóxico, artístico e filosófico. 

As violencias derivadas, pois, do patriarcado 

Para emprender unha explicación sobre o porqué deste apartado, recollemos 
dous fragmentos reveladores: 

«Hai tempo que sabemos que a violación foi unha forma de aterrorizarnos e 
manternos suxeitas. Agora sabemos tamén que participamos, aínda que fose 
inconscientemente, na violación das nosas mentes. 

U 

Cando sae das construcións patriarcais afronta, como sinalou Mary Daly, a 
«nada existencial». E, dun modo máis inmediato, ela teme a ameaza dunha 
perda de comunicación, da aprobación e do amor do home (ou dos homes) da 
súa vida. A renuncia ao amor e catalogar de «pervertidas» as pensadoras foron, 
historicamente, os medios de desalentar o traballo intelectual das mulleres» 3 . 

«O concepto de virilidade e a liñaxe entronca co concepto de "honor" versus 
"virxindade na muller'.'A maioría dos crimes contra a muller teñen esta orixe. 
Problemas actuais e universais como son o maltrato ás mulleres e os crimes de 
"honor"non se resolverán definitivamente sen extirpar antes a raíz do núcleo 
que os orixina. 

(...) 

A violencia simbólica e estrutural que se transmite na sociedade patriarcal 
como "inadvertido cultural" ou "inconsciente colectivo" a través da Filosofía, 
os Mitos, as Relixións, a Ciencia... serve para lexitimar a presenza universal 
recoñecida das súas estruturas sociais, produtivas e reprodutivas, fundadas a 
partir dunha división sexual .» 4 


3. LERNER, G. (1986): "E1 Origen del Patriarcado" en La Creación del Patriarcado. (Tradución) 

4. REGUANT F0SAS, M ñ . D. (2007): Explicación abreviada del patriarcado. Barcelona. 






Rosa Zafra Lizcano 


Vemos en ambos os dous fragmentos elementos chave en relación á 
violencia (ou violencias) exercida contra as mulleres e o feminino, unha 
violencia heteropatriarcal, ademais. 

Por un lado, a violencia física, a que resulta máis difícil de ocultar, ob- 
viamente. Aínda que se produza no seo da sacrosanta institución fami- 
liar (reprodución a pequena escala do sistema social), por moito que 
durante séculos se force a considerar que é un problema privado, esa 
violencia dá a cara antes ou despois e é a que permite hoxe medir (polas 
macabras estatísticas que disto deixan anualmente) o grao de desigual- 
dade real. 

Así e todo, non podemos esquecer que, entre as violencias físicas fóra 
dos fogares, nos encontramos con situacións tales como as violacións 
-que algunhas voces da igrexa española ou doutras igrexas atribúen 
máis ao modo de vestir das mulleres- producidas nas rúas, nas casas, 
nas festas, na vida... E violacións como arma de guerra utilizada desde 
o concepto da defensa da súa virilidade e a súa suposta vinculación coa 
honra; igualmente o feminino é violentado cando se agride con total 
impunidade a persoas homosexuais e transexuais. 

Por outro lado, a violencia citada no segundo fragmento: a "simbólica ou 
estrutural'.' Esas violencias subxacen no imaxinario cultural das socieda- 
des humanas provocando a "normalidade" en determinadas condutas. 
0 esquecemento que sinalabamos no apartado anterior é unha das ar- 
mas empregadas polo patriarcado para reforzar a idea e convencer as 
mulleres para que participen no sostemento deste. 0 que non queda 
por escrito, non se ve e o que non se ve, non existe, esta parece ser 
a máxima... e así a filosofía, a relixión, a ciencia e a cultura establecen 
unha conivencia para xerar o paradigma androcéntrico do mundo, onde 
o feminino non ten cabida agás para ser dominado ao servizo do mas- 
culino. 

Isto enténdese como violencia desde o momento en que para manter 
este sistema cómpre perseguir (recordemos a persecución das bruxas 
na Idade Media, a conceptualización das Heteras como prostitutas, a 
mesma prostitución forzada...) e violentar a mente de quen quere rom- 
per as barreiras sociais. A división sexual das persoas foi unha das vio- 
lencias máis duras que a humanidade exerceu sobre si mesma e aínda 





Adesigualdade das mulleres ao longo da historia... 


que moitas ideoloxías falaron sobre a división de clases como algo vio- 
lento e inadmisíbel, o feito de que os mesmos seres humanos converte- 
sen esa natural separación de tarefas nun método de opresión dun sexo 
polo outro, resulta aínda máis inadmisíbel en tanto isto sucede dentro 
desas clases oprimidas por outras, o sexo feminino é -naturalmente- 
máis oprimido e vulnerábel aos abusos. 

Neste sentido falamos de violencias, pero tamén desde o momento en 
que analizamos os resultados estatísticos vemos (xa se adiantaba nese 
apartado) como nin o mesmo sistema é capaz de obviar a violenta reali- 
dade: fenda salarial, diferenzas no acceso aos postos de traballo, dificul- 
tade para acceder á independencia económica, falta de corresponsabili- 
dade nos coidados e o non recoñecemento nin salarial nin social destes 
coidados, control lexislativo das decisións persoais das mulleres etc. 

Todo isto nos leva a identificar as situacións nas que as mulleres e o 
feminino sofren violencias: a falta de recursos económicos derivada do 
desigual acceso á riqueza provoca situacións de dependencia econó- 
mica que suxeita a algunhas mulleres ás súas parellas maltratadoras; 
noutros casos, as necesidades de soster a economía familiar obrígaas a 
aceptar condicións salariais e laborais que minan a dignidade. 

Tamén a falta de corresponsabilidade conduce a unha situación de dupla 
presenza ou duplas xornadas. Mantéñense obrigadas a exercer os coi- 
dados, froito dunha sociedade que non logrou (nin se esforza) romper 
coa atávica división sexual do "traballo',' sociedade que, por outro lado, 
non valora os coidados na medida que merecen, ao seren estes preci- 
samente os que sosteñen a vida das persoas moito máis que os empre- 
gos que unicamente sosteñen os donos dos medios de produción e o 
sistema por extensión. Ademais, a falta de recoñecemento sociocultural 
ocasiona a ausencia de autoestima e a aceptación de situacións vexato- 
rias, así como a dificultade á hora de tomar decisións. 

Esta é, pois, a realidade á que se ven sometidas moitas mulleres (en 
canto ao sexo) pero que é froito da submisión, como xa dixemos ante- 
riormente, do feminino -privado, sen valor, sen recoñecemento, oculto- 
fronte ao masculino -público, valorizado, recoñecido- que ademais non 
só ten o dereito, senón o deber de exercer a virilidade con todos os 
medios posíbeis. 





diredes liberdade 
como se todo estivesse já 
conquistado 

aguardando um aplauso 
nosso 

á democracia 
mas esses lugares 
livres 

dos quefalardes 

nom gostamos nom nos compreendem 
nom nos convencem 
por isso seguimos aqui 
assomadas 
todo o tempo 
ao verbo incomodar 


María Rosendo Priego 



soubemo-nos enleadas polo lenpois 
ao acordar o estampido de crianpas 
no pátio da escola 
lá emfrente da casa 
nom podíamos vé-las 
mas sentíamo-las 

tu nom gostavas nada desse despertador 
efomos conhecendo-nos mais 
na necessidade das meninhas 
nofuturo deste país 
mas no meio desses devaneios 
fendem os berros os nossos pressupostos 
anarquia gutural que colapsa 
as nossas gorjas 
nom tem sentido seguir afalar 
porque já nom nos escuitamos 
entregamos-lhes pacientes 
o nosso siléncio 
e elas 

sementes da revolugom 
berram como animais selvagens 
tecendo aturujos 
pornós 


María Rosendo Priego 




A urxencia de inventar, de soñar, 
pareza así unha utopía, un 
inalcanzábel - como adoita pasar 
cada vez que as sometidas alzan 
a voz para enunciar a realidade 
na que queren vivir -, maneira 
de tocarxa algo do futuro que 
queremos construír. E esa aposta 
política non pode darse á marxe do 
recoñecemento e o compromiso 
colectivo coas necesidades e o 
benestar das persoas. Calquera 
estratexia de resistencia, de 
combate ao sistema, terá que 
pasar pola preocupación e a 
implicación real (e non desde a 
solidariedade abstracta) pola 
existencia, porsoster a vida. 


Renda Básica das Iguais 
e Feminismos: puntos de encontro. 
e camiños por percorrer! 

Maria Puga Fidalgo 



by redhope bajo licencia © BY-NC 2.0 


«O feminismo está a pasar por aquí», advírtennos os rmuros das 
cidades, unha das canles de comunicación máis propias da acción 
política subversiva. 


Tamén pasou o feminismo polo espazo de coordinación Baladre onde foi 
nutrindo flores velenosas espalladas por diferentes territorios, fortalecen- 
do a súa resistencia e empeño en crecer até nas condicións máis adver- 
sas e de dirixir a súa crítica pezoñenta a este sistema de terror que é o 
capitalismo. E desde aquel encontro xa nada foi coma antes. 






Maria Puga Fidalgo 


Alá polos anos 80, na cidade de Gasteiz, a Asemblea de Paradas iniciou un 
longo proceso de loita coma resposta a un contexto socioeconómico e políti- 
co marcado polo desemprego, a precariedade, a exclusión e a represión. É aí 
onde se comeza a reflexionar sobre determinados temas: a diferenza entre 
traballo e emprego, o papel do traballo reprodutivo para o sostemento da co- 
munidade ou a división sexual do traballo. Estas foron algunhas das cuestións 
sementadas polas compañeiras feministas que arribaran a ese espazo. 

Dos intensos debates que tiveron lugar nos encerros e mobilizacións naceu 
unha convicción: xa era hora de avanzar da reivindicación do emprego 

-sen atender á utilidade social do sector e ás condicións nas que se desen- 
volve e sempre baixo a lóxica da competitividade e o sometemento-, cara á 

reivindicación dunha vida digna. 

Ante a demoledora evidencia, asumida incluso polos xestores do Capital, de 
que o pleno emprego xa nunca sería posíbel (nunca o foi para as mulleres 
e outras identidades minorizadas, utilizadas sempre coma peza de axuste 
para responder á necesidade dos mercados de dispor de man de obra barata 
e disciplinada 1 ), era preciso idear algunha forma de garantir unhas mínimas 
condicións de vida, con independencia da situación laboral das persoas. Esta 
primeira intuición foi bautizada como "Ingreso Social Universal'.' 

Estaba plantada a semente da proposta que máis adiante se formularía, primei- 
ramente, baixo o nome de Renda Básica e uns anos despois, a fin de diferen- 
ciar unha ferramenta de inequívoca vocación anticapitalista doutros modelos 
febles, perfilouse como Renda Básica das Iguais. 

Uns anos máis tarde, ao achegármonos a postulados da economía feminista, 
fomos encontrando nexos comúns e voces que sinalaban a necesidade de 
colocar a vida no centro da organización social e da nosa acción política 

e que incluso van máis alá ao propor que é o momento de reivindicar «unha 
vida que mereza a pena vivir» (Pérez, 2012). 


1. Amaya Orozco Pérez sinala que «é imposíbel que exista, porque o emprego (o traballo 
de mercados) sempre necesita unha morea de traballo externo ao mercado para se sos- 
ter». Citado en "E1 pleno empleo nunca existió" (18/09/2012), Diagonal. Recuperado o 18 
de novembro de 2013, de https://www.diagonalperiodico.net/global/pleno-empleo-nun- 
ca-existio.html 






Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


Unha ferramenta para arrincar o dereito a vivir dignamente. 

A RBis: obxectivos e definición 

Conquistar este e outros dereitos que sirvan para ir cimentando outras 
formas de vida máis próximas ao modelo de sociedade que desexamos 
e necesitamos parir con urxencia (Iglesias, José: Que é a Renda Básica 
das Iguais?). 

Só cando teñamos comunidades que se reproduzan a si mesmas de 
maneira colectiva, poderán as nosas loitas moverse e orientarse nun 
sentido realmente pugnaz fronte á orde establecida. (Federici, Silvia: El 
trabajo precario desde un punto de vista feminista). 


Cando as persoas de Baladre falamos de RBis, o rmáis importante é situar 
politicamente a proposta, ao contrario doutras formulacións dirixidas a pa- 
liar os efectos perversos do sistema, e expor a nosa lectura da realidade 
e a finalidade que persegue a nosa acción política. Unha realidade ben 
nutrida pola diversidade de postulados que recollemos e cociñamos entre 
nosoutras e mais con outras moitas persoas. 

Así entendemos a RBis, como unha ferramenta que serve para abrir fen- 
das no Capitalismo e no seu irmán xemelgo, o Heteropatriarcado; ambos 
actúan de xeito sinérxico xerando desigualdade, exclusión, violencia e de- 
strución ambiental. Dous son os obxectivos que pretendemos alcanzar: a 
curto prazo, distribuír a riqueza para garantir a cobertura de necesidades e 
o sostemento da vida; e, a longo prazo, ir creando as condicións necesar- 
ias para un proceso de transformación social radical. 

0 primeiro dos obxectivos, ao que Iglesias (en Lores, García e Sáez, 2012, 
p.51) chamou "principio de emerxencia sociaL,' ten relación non só coa 
gravísima situación de precariedade vital e exclusión que padecen amplas 
capas da poboación, senón tamén coa advertencia política que nos fai 
Federici (2010, p.7): ningún movemento pode sobrevivir se non se intere- 
sa pola reprodución dos seus integrantes. No texto publicado na revista 
Sin Permiso, esta autora feminista argumenta que non só nos enfronta- 
mos ao capital no momento das manifestacións, senón que o facemos 
colectivamente e en todo momento das nosas vidas. De aí a necesidade 
de inventar formas grupais de reprodución social. Ou noutras palabras, 





Maria Puga Fidalgo 


poñer na axenda as necesidades das persoas e buscar solucións de como 
satisfacelas, asumindo «a nosa responsabilidade individual e colectiva 
non só no sostemento da vida, senón en como nos organizamos para 
facelo» (del Río, 2013) sen perpetuar a división sexual do traballo e desde 
a óptica da sustentabilidade do planeta. 

A necesidade de ir gañando terreo aos mercados e construíndo espazos 
de autonomía, relación e organización que sirvan para desenvolver hab- 
ilidades e xerar condicións de participación e loita co fin de contñbuír a 
impulsar procesos emancipadores, responde ao "principio de esperanza" 
(Bloch, 2006, citado en Iglesias, 2012, p. 52). Este é o segundo obxectivo 
que perseguimos na nosa loita contra o capitalismo e cara a unha socie- 
dade sen clases nin xerarquías. 

Polo tanto, entendemos a RBis como unha ferramenta que permite, 
mediante a creación dun novo dereito de cidadanía baseado na vida 
humana con dignidade, o recoñecemento e o exercicio real de dereitos 
e, polo tanto, a seguridade e liberdade efectiva para todas as persoas. 

Fronte á demagoxia da dereita ultracatólica respecto á protección da vida 
-sempre en abstracto, como potencia, e nunca despois como queda dem- 
ostrado a través das políticas de recortes que levan aplicando en todos 
os sectores, incluídos tamén os de atención á infancia- nós defendemos 
a urxencia de garantir a existencia das persoas que xa están aquí, neste 
mundo. Feito que, nunha economía de mercado e até que transitemos 
cara a outro modelo de sociedade, require dispor de euros para satisfacer 
unha boa parte das nosas necesidades. 

Alén diso, sostemos que estamos ante unha proposta que promove a 
participación social mediante a redistribución da renda. Trátase, en de- 
finitiva, dunha ferramenta política para abrir vías cara a unha sociedade 
alternativa ao capitalismo. 

Polo tanto, a RBis defínese como o dereito que ten cada persoa, so- 
amente polo feito de nacer, a percibir unha contía periódica para 
cubrir as súas necesidades materiais. 0 que distingue esta proposta 
doutras de corte máis reformista son as seguintes características (elab- 
oración propia a partir da descrición realizada por Iglesias, Sáez, García, 
García e Zafra, 2012): 





Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


INDIVIDUAL: non é a familia, senón a persoa, individualmente, a 
titular do dereito. A persoa como suxeito da igualdade. 

UNIVERSAL: alén de ser non contributiva, é para todas e cada 
unha das persoas, sen ningún motivo de exclusión. Igualdade 
ante as condicións. 

INCONDICIONAL: non está suxeita á participación no mercado de 
traballo, nin tampouco o nivel de ingresos xustifica ningunha dis- 
criminación. Igualdade ante as esixencias. 

CONTÍA/EQUIDADE: a contía a percibir será, equitativamente, a 
mesma para todas as persoas, con total independencia da idade, 
condición física, psíquica ou intelectual, ingresos, situación laboral 
ou cotización, procedencia ou situación administrativa no Estado 
español etc. A contía mínima a percibir será definida polo limiar de 
pobreza 2 . Igualdade ante a contía a percibir. 

FONDO SOCIAL, ASIGNACION E PARTICIPACIÓN: Da contía total 
da RBis que recibirá cada persoa, un 80% será percibido de forma 
directa e o outro 20% irá constituír o Fondo da Renda Básica (FRB). 
Dito fondo dedicarase a financiar os bens e servizos públicos (sani- 
dade, educación, vivenda, transporte, equipamentos e servizos para a 
atención da infancia, a terceira idade ou para persoas con necesidades 
especiais etc.) definidos e xestionados pola comunidade. Á hora de 
distribuír a parte do FRB destinado á mellora destes bens e servizos, 
todas as persoas teñen o mesmo dereito a intervir e decidir no debate 
para tal asignación. Igualdade de participación e decisión. 


2. Na formulación técnica da proposta, elaborada por José Iglesias Fernández, adóptase 
a definición da Unión Europea para medir a pobreza das persoas de forma individual en 
vez de empregarse para as familias. De acordo con esta definición, o limiar da pobreza 
está determinado pola metade da renda per cápita. Onde esta variábel macroeconómica 
non está publicada acostúmase empregar a metade do PIB per cápita. No caso de medir e 
comparar a pobreza das familias dos diversos Estados que compoñen a Unión Europea, a 
variábel que se emprega é o IPREM, que corresponde ao 60% do salario mínimo interpro- 
fesional (Iglesias, J. en Lores, García e Sáez, 2012: 39). 






Maria Puga Fidalgo 


Ademais, a prol de ir gañando espazo ao mercado para a sat- 
isfacción das nosas necesidades e o fortalecemento da trama 
comunitaria que require calquera proceso de transformación 
social radical, a proposta da RBis prevé o incremento paulatino 
da porcentaxe destinada ao FRB. É dicir, que a contía dirixi- 
da ao fondo común (inicialmente, un 20%) deberá tender ao 
100%, mentres que a porcentaxe percibida por cada persoa de 
forma directa (de partida, o 80%), deberá ir reducíndose até se 
aproximar ao cero. Con isto estamos apostando por un proce- 
so que nos permite ir xerando as habilidades e as condicións 
para satisfacer as necesidades do conxunto da comunidade 
facendo que a economía de mercado deixe de regular as rel- 
acións sociais. 

REFUNDICIÓN: o proceso de substituír a maioría das 
prestacións actuais, sometidas á lóxica da contraprestación, 
o control e os atrancos burocráticos, pola RBis acabará con- 
seguindo que todas as persoas gocen uniformemente deste 
novo dereito de cidadanía. Igualdade equitativa. 

DESDE A BASE SOCIAL: todo cambio social debe arrincar 
desde abaixo. A mobilización para a consecución da RBis debe 
facerse coa participación e a articulación de persoas e move- 
mentos sociais, de abaixo cara arriba, nunha relación de igual- 
dade. 

Entón, en que pode contribuír a RBis ás loitas feministas? 

Máis alá de que no ADN da RBis -que non é pouco!- haxa unha carga 
viral feminista, nos últimos anos estamos dedicando esforzos para 
identificar a(s) contribución(s) desta ferramenta ao movemento femi- 
nista -desde a diversidade que o caracteriza- na súa loita contra todo 
tipo de opresión. Isto non sería posíbel sen as achegas das persoas 
con que fomos compartindo obradoiros e discusións. 

Malia que ao longo do anterior apartado xa fomos avanzando algúns 
dos nexos que identificamos entre a proposta da RBis e os postula- 
dos feministas, tócanos agora esmiuzar as conclusións que fomos 
elaborando durante a confección da trama entre ambas loitas. 


Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


Tal proceso ten para nosoutras unha grande importancia, xa que as 
persoas de Baladre sempre sostivemos que a RBis é unha proposta 
máis e que o seu carácter transversal facilita a discusión e inclusión 
na axenda programática de diferentes movementos sociais. Nese 
sentido entendemos que a proposta achega un horizonte estratéxico 
de loita contra a lóxica produtivista do capitalismo e todo o marco 
de valores no que se sostén. Todo o contrario que outras propostas 
de corte máis reactivo e inmediato, tal e como apuntan as activistas 
feministas Chus, Ruth e Sua (2013) na súa denuncia contra os efec- 
tos perversos da cultura da "emprego-normatividade" 

Precisamente ese elemento estratéxico coincide cunha das dúas d¡- 
mensións que, ao noso ver, dan conta dos cruzamentos entre a RBis 
e os postulados feministas. Por outro lado, a dimensión pedagóxica 
non só posibilita situar moitas das cuestións que se foron desenvol- 
vendo ao longo da historia do movemento, senón que proporciona 
unha oportunidade para debater e chegar a acordos sobre cales son 
as nosas necesidades reais, para preguntármonos que significa vivir 
ben e como debemos organizarnos socialmente, rompendo cos es- 
quemas de opresión e desigualdade que implica a división sexual do 
traballo co fin de garantir unha vida digna, plena e feliz para todas as 
persoas. 

Para a xente de Baladre o feminismo fo¡ un ingrediente decisivo no 
caldo do que nos nutrimos para cociñar a proposta da RBis e, na ac- 
tualidade, móstranos que hai que ir máis aló do discurso da supervi- 
vencia. Vexamos que é o que pode, baixo o noso punto de vista e con 
base nas discusións e obradoiros que fomos desenvolvendo, achegar 
a proposta da Renda Básica das Iguais ás loitas feministas. 


A dimensión estratéxica 

Xa sinalamos que a RBis é unha ferramenta destinada a crear condi- 
cións para procesos de transformación social. Que o obxectivo a 
longo prazo é arrebatar ao mercado e ao emprego os espazos de 
relación, autoxestión, cooperación, seguridade e participación nece- 
sarios para que se poidan ir cambiando conciencias e artellando von- 
tades. 





Maria Puga Fidalgo 


Entendemos que este postulado estratéxico entrecrúzase cun ele- 
mento significativo dentro do amplo repertorio que abrangue a acción 
política feminista: fronte ás estratexias de masas, as estratexias de 
formiguiñas 3 , xa que a tarefa de desmontar o heteropatriarcado re- 
quire un cuestionamento e unha rebeldía no cotián. 

É problematizando «as cuestións que sempre se sinalaron como 
"persoais',' privadas e propias das catro paredes dos fogares onde 
vivimos» [como por exemplo, cales son os nosos desexos e necesi- 
dades e de que maneira e baixo que consecuencias -sociais e ambi- 
entais- podemos satisfacelos] o modo en que se van «constituíndo 
como espazos políticos e de transformación colectiva todos os espa- 
zos nos que transitamos», clarifican as compañeiras da agrupación 
feminista anticapitalista arxentina Las histerias, las mufas y las otras 
(2009, p.7). Un cambio persoal significativo no colectivo, porque 
-sabémolo grazas ao feminismo- «o persoal é político». 

Unha das conclusións á que chegamos, após poñer en común a nosa 
experiencia en dinamizar unha morea de charlas e obradoiros sobre a 
RBis, é a diferenza que supón levar a proposta, as súas consecuen- 
cias e posibilidades, ao contexto da propia vida. Velaí a importancia 
das preguntas: Cambiarían as nosas vidas coa implantación da 
RBis?, que fariamos ou deixariamos de facer? 

Corroboramos que proxectar a aplicación e o debate da proposta no 
plano persoal é clave á hora de desarmar os prexuízos e dogmas 
ideolóxicos que a miúdo operan cando estamos ante novas formu- 
lacións. Non obstante, é sobre todo un motor de cambio individual, 
de toma de conciencia, de discusión de moitos aspectos e eleccións 
vitais que parecen inamovíbeis, se non afinamos a nosa capacidade 
crítica e vontade de cambio de paradigma; e con isto a apertura de 
horizontes e posibilidades nas formas de accionarse social e politi- 
camente. 


3. Un agradecemento ás compañeiras Paz Caínzo e Marta Casal polas reflexións e apren- 
dizaxes orixinadas no obradoiro dinamizado por elas nas Xornadas de Economía Feminis- 
ta, celebradas en Arteixo (A Coruña) o pasado ano. 






Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


Asumimos, pois, que a perspectiva integral (corpos, afectos, desexos, 
relacións e coidados, alén dos aspectos intelectuais), a importancia 
das necesidades, a busca de solucións creativas aos problemas que 
nos afectan, a ruptura da segmentación entre o espazo público e o 
privado, o acto de cuestionarse aquilo que se asome como natural 
("sempre foi e sempre será así"), a visualización das tarefas de coi- 
dados e a vinculación entre a macro e a micropolítica; todos estes 
elementos, están presentes tanto na perspectiva política feminista 
coma no postulado estratéxico que adoptamos na proposta da RBis. 

Mais, como elemento común tamén está a necesidade de experi- 
mentar con novas fórmulas de construír desde a diferenza (sen per- 
der o norte ideolóxico nin a radicalidade do discurso), de asumir que 
hai moitos camiños posíbeis e non só unha vía inequívoca e central, 
se partimos do suposto «xuntas a algures, soas a ningures», en pala- 
bras do compa Manolo S. Bayona. 

E, sobre todo, facer visíbel todo aquilo que o sistema quere ocultar: 
o empobrecemento, a exclusión, a doenza e a dor en que viven moi- 
tísimas persoas. Non só agora cando a crise capitalista xa leva anos 
con nós, arrastrando cada vez máis sectores de poboación a unhas 
condicións de miseria, senón tamén nos anos de bonanza do chama- 
do "estado de benestar" A xente de Baladre concordamos coa for- 
mulación feminista de que o que non se nomea non existe e levamos 
anos apostando por facer visíbel a pobreza e a precariedade, pero 
non só iso, mediante ferramentas como os puntos de información 
sobre dereitos sociais ou a RBis tratamos de expor as causas que 
xeran a realidade de desigualdade social, a violencia e a devastación 
ambiental na que vivimos. 

Sostemos que, debido a estes elementos comúns que fomos sina- 
lando, a proposta da RBis pode servir para fortalecer a estratexia 
de acción do feminismo. Alén diso, cremos que contribúe ao impul- 
so dunha cultura política baseada na cooperación, o apoio mutuo e 
o recoñecemento do rol central que deben asumir as necesidades 
humanas, así como os afectos e coidados, en calquera proxecto de 
transformación. 





Maria Puga Fidalgo 


A dimensión pedagóxica 

A RBis, desde a nosa lectura, é unha ferramenta potente á hora de co- 
locar na axenda de diferentes colectivos sociais e sectores de poboac- 
ión, cuestións e debates que veñen traballándose desde o feminismo e a 
economía feminista. 

Deseguido trataremos polo miúdo algúns destes temas. Moitos deles 
son xa clásicos na análise feminista da economía e da organización so- 
cial, aínda que seguen sendo descoñecidos para moitas persoas alleas ao 
movemento malia o seu potencial á hora de cuestionar a orde estableci- 
da. 0 mesmo pode dicirse da súa capacidade xeradora de propostas para 
a construción de escenarios alternativos, onde primen a xustiza social, a 
solidariedade e a igualdade na diversidade. 


Máis alá do emprego... rompendo o iceberg 
para facer emerxer os coidados 









Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


A RBis cuestiona o papel central que xoga o emprego no marco capitalista ao 
destacar a súa incapacidade para garantir unhas condicións de vida digna e en 
liberdade. 

Esa idea crúzase cos postulados da economía feminista, que critica a con- 
sideración do mercado/traballo asalariado como elementos privilexiados na 
análise económica clásica. Este enfoque obedece a unha visión androcéntrica 
da ciencia económica que obvia as actividades desenvolvidas na esfera privada 
ou noutras esferas nas cales non media un intercambio monetario (voluntario, 
traballo comunitario etc.), aínda cando é evidente que producen benestar. Pero 
ademais estas actividades somerxidas na lóxica dos mercados e do emprego, 
tamén contribúen a crear riqueza, máxime se ampliamos a vista e recoñece- 
mos todos os procesos, bens e servizos que de forma indirecta participan na 
produción, tema que trataremos máis adiante. 

A economía feminista veu revelar que, froito da estrutura social patriarcal, as 
relacións de xénero conectadas a outros eixes de poder e opresión (clase, et- 
nia, identidade ou orientación do desexo etc.), atravesan o sistema económico 
dando lugar a unha pugna entre dúas lóxicas contrapostas. Por un lado, a lóxica 
do Capital e os mercados que se rexe polos intercambios monetarios e opera 
baixo o principio da acumulación de beneficios; por outro lado, a lóxica dos 
coidados, que ten como finalidade soster a vida, satisfacer necesidades e xerar 
benestar (Del Río e Pérez, 2004). Para ilustrar este conflito emprégase a metá- 
fora do iceberg: o sistema sostense grazas ao continente somerxido e invisíbel 
dos coidados, que garante a produción e o funcionamento dos mercados. 

Así, tanto a proposta da RBis como os postulados feministas destacan a dif- 
erenza entre emprego e traballo, considerando que neste último se encadran 
unha serie de actividades que se executan fóra do mercado e que son de plena 
utilidade e valor social. 

Estes traballos, chamados "coidados" 4 , producen bens e servizos necesarios 
para a supervivencia e o benestar, moitos deles son practicamente de im- 


4. Optamos por nomear as actividades dirixidas a soster a vida como "traballo de coida- 
dos", en lugar de traballo doméstico (porque estas actividades nin sempre se desenvolven 
nesa esfera) ou "traballo reprodutivo" (porque escollemos romper coa asociación entre as 
referidas tarefas e a función -atravesada por un forte corte bioloxicista-reprodutivo das 
mulleres). 






Maria Puga Fidalgo 


posíbel satisfacción no mercado, como a regulación e a seguridade emo- 
cional, a socialización, os afectos etc (Carrasco, 2011). Polo tanto, exceden 
a satisfacción de necesidades que permiten a subsistencia biolóxica e 
vincúlanse tamén con tarefas encamiñadas a desenvolver e manter o noso 
aparato emocional e relacional, dese xeito repercuten na calidade de vida, 
autonomía, afectividade, comunicación, relacións ou participación social. 

0 sistema capitalista benefíciase de todas esas habilidades, cuxo desen- 
volvemento é cargado sobre as persoas que historicamente, por mor da di- 
visión sexual do traballo, asumiron as tarefas de coidados, isto é, nosoutras, 
as mulleres, co fin de dispor de man de obra preparada para alimentar as 
necesidades do mercado laboral. 

Boa proba disto é o programa de medidas que están levando a cabo, no 
actual contexto de crise, os gobernos neoliberais baixo os ditados da troi- 
ka e das institucións financeiras. Estes aséntanse, por un lado, no recorte 
do gasto social e o desmantelamento de servizos públicos á vez que se 
destinan inxentes recursos para rescatar as empresas e a banca. En para- 
lelo desenvólvense políticas e discursos -mediante potentes campañas 
propagandísticas auspiciadas por lobbies ultraconservadores e medios de 
comunicación afíns- dirixidos a promover a maternidade e a enxalzar o "rol 
feminino" como garante dos coidados. Vemos como, unha vez máis, ante 
unha situación de crise sistémica, a saída pasa por adxudicar ás mulleres 
a responsabilidade sobre o coidado do conxunto da poboación e, así, per- 
petúase a opresión de xénero e increméntase unha débeda histórica de 
dimensións incalculábeis. Débeda que, no caso das mulleres do sur global, 
se suma ao débito ecolóxico contraído con estes países, xa que en materia 
de coidados, igual coa sobreprodución e utilización da natureza, o capitalis- 
mo heteropatriarcal tamén funciona mediante o espolio e a externalización 
dos custos. 

Así é como a demanda de traballadoras migrantes para os coidados, as tare- 
fas domésticas e o traballo sexual vén incrementándose paulatinamente 
carrexando unha crecente feminización dos fluxos migratorios. Os cam- 
bios sociais e a precariedade dos coidados no norte, unidos aos efectos 
perversos que as políticas neoliberais xeran nos países "periféricos',' son 
as causas que explican que unha cadea de coidados atravese o planeta. 
Mulleres que se enlazan coma elos, desde posicións de poder asimétri- 
cas, para que non se derrube o edificio capitalista patriarcal. Nos últimos 





Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


anos, ante a diminución económica que veñen experimentando os fogares, 
as condicións laborais para estes sectores estanse a degradar aínda máis 
e, en consecuencia, agrávase a situación de vulnerabilidade, inseguridade 
xurídica e violencia estrutural que sofren as mulleres migrantes e repercute 
ineludibelmente nos coidados e condicións de vida nos países de orixe. 

Entendemos que a RBis, articulada cunha batería de medidas, como re- 
quire calquera problema de gran calado, pode ser beneficiosa á hora de 
recoñecer que máis alá do emprego necesitamos as tarefas de coidados 
para manternos cunhas condicións de vida axeitadas e saudábeis. Dese 
modo, a ferramenta podería colaborar a colocar a vida con dignidade e as 
necesidades humanas no centro do debate e a acción política. 

Tamén a consideramos unha proposta útil para reclamar e lograr unha repar- 
tición dos traballos de coidados (chegando máis alá da clásica, aínda que 
sempre renovada, reivindicación da distribución do traballo como sinónimo 
de emprego), que contribúa á promoción da corresponsabilidade e a dar pa- 
sos cara á implicación do conxunto da sociedade na satisfacción das nosas 
necesidades. 

Ante os discursos que destacan o temor de a Renda Básica das Iguais apun- 
talar a división sexual do traballo e cristalizar as mulleres no rol de coidadoras 
abnegadas, parécennos atinadas as palabras de Carolina del Olmo (2014). 
A autora do libro e do blog homónimos ¿Dónde está m¡ tribu?, remarca o 
desconcerto que supón considerar o paso polo mercado de traballo -someti- 
do ademais a unha forte retracción na actual etapa de capitalismo globaliza- 
do e sen perspectiva de que isto se poida reverter-como medio preferente 
para a independencia económica e a liberación das mulleres. E incluso va¡ 
máis alá ao cuestionar a participación no mercado de traballo como unha 
incontestábel vía de satisfacción e emancipación, polo que se pregunta: 

(...) se resulta que por obra e graza da imaxinadón institudonal encontrámonos 
cunha ferramenta nova que garanta o obxectivo da independencla económica 
(e faino, por certo, con moita maior intensidade e fiabilidade que o mercado de 
traballo: 27% de paro, lembran?), onde está o problema? Se algunhas mulleres 
queren aproveitar a renda básica para safr do mercado laboral e ir para as súas 
casas a coidar dos seus fillos, a coidar das súas estúpidas unllas ou a tocar a 
guitarra e comer plátanos deitadas nunha hamaca, cal é o problema??? 

Ha¡ xa anos desde que algunhas voces feministas comezaron a 





Maria Puga Fidalgo 


sinalar a necesidade de impugnar a premisa de que o traballo, 
calquera traballo, sexa a vía para a emancipación humana, e tamén a 
das mulleres. «0 traballo non deixa de ser traballo, xa sexa dentro ou 
fóra da casa. (...) A escravitude da liña de ensamblaxe non é a forma 
de liberarse da escravitude do vertedoiro da cociña» (Dalla Costa, 
1971, p.19). 

Antes e agora o gran desafío á hora de revolucionar o heteropatriar- 
cado capitalista segue sendo atopar estratexias e programas de loita 
que «á vez que liberen as mulleres da casa, eviten, por unha banda, a 
dobre escravitude e, por outra, que nos impidan chegar a outro novo 
grao de control e réxime capitalista» (ídem). 

No debate sobre o papel do traballo asalariado na autonomía das 
mulleres, así como na inevitábel reorganización social ante un colap- 
so sistémico cada vez máis evidente, precisamos facernos preguntas 
sobre a utilidade social dos diferentes sectores produtivos. Porque 
cuestionarnos sobre o proceso de produción en s¡ mesmo é clave 
para parir un novo modelo enfocado na satisfacción das necesidades, 
a calidade de vida, o benestar e a sustentabilidade ambiental. 


O salario: mecanismo de participación nos mercados 
e a acción disciplinar capitalista que non garante 
a sustentabilidade da vida 5 

Desde a economía feminista vén sinalándose desde hai tempo que 
os salarios non garanten a cobertura de todas as nosas necesidades. 
Aínda que o paradigma hexemónico desexe facernos crer que cos 
salarios se reproduce a forza de traballo necesaria para alimentar a 
roda da produción capitalista, a realidade é que o sistema transfire os 
custos de reprodución aos fogares. Dese modo, aprópiase de xeito 
oportunista da plusvalía de xénero, determinada pola división sexual 
do traballo, co fin de asegurar o proceso de acumulación. 

Carrasco (2011) sinala que nos fogares se producen bens e servizos 


5. "Sustentabilidade da vida" é unha expresión acuñada por Carrasco (2001). 






Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


necesarios para a supervivencia e o benestar das persoas. É nesta 
esfera onde se organizan e xestionan as posíbeis contribucións (cada 
vez máis escasas nestes tempos de afiadas tesoiras) que poidan 
derivar do sector público, en actividades relacionadas coa educación, 
a sanidade ou a atención de necesidades de coidado específicas. 
Pero ademais, subliña a subxectividade que caracteriza os coidados, 
polo que, aínda no caso de que o mercado fose capaz de dispor da 
cobertura de todo tipo de necesidades, algunhas persoas non se sen- 
tirían satisfeitas cunha resposta mercantil, xa que elementos como 
os afectos ou a solidariedade están presentes de forma ineludíbel ao 
falarmos de coidados. 

Así pois, os salarios -que ao igual ca os empregos, son un ben cada 
vez máis escaso (e máis reducido e inestábel) para amplas capas da 
poboación- soamente garanten a disposición de recursos para satis- 
facer determinadas necesidades a través do mercado, é dicir, o con- 
sumo. E nin sequera iso é seguro, pois aínda estamos a experimentar 
unhas reducións salariais e unha precarización laboral cada vez máis 
brutais, que provoca que a realidade das traballadoras e traballadores 
pobres sexa cada vez máis patente no escenario estatal e europeo. 

En todo caso, nin sequera se tivésemos os medios económicos sufi- 
cientes poderiamos ver satisfeitas algunhas das nosas necesidades, 
xa que «os recursos necesarios para vivir non dependen fundamen- 
talmente dun emprego e un salario; senón que teñen que ver cunha 
enorme estrutura de redes familiares, sociais, culturais e políticas» 
(Del Río, 2013). Por tras da lóxica do consumo, da produción e da 
acumulación, quedan unha serie de actividades non remuneradas nin 
recoñecidas socialmente que día a día aseguran a vida. 

Ao ser o salario un mecanismo limitado á hora de satisfacer necesi- 
dades e un ben cada vez máis escaso e insuficiente, como pode 
seguir sendo o elemento central na organización das nosas vidas?, 
como poden ser o emprego e os salarios as vías para o recoñece- 
mento do dereito a vivir dignamente? Estas reflexións lévannos ao 
imprescindíbel debate sobre cales son as nosas necesidades e como 
nos organizamos para satisfacelas dunha forma xusta e equitativa. 

Mais, mentres avanzamos nestes debates cómpre garantir polo menos 





Maria Puga Fidalgo 


as condicións materiais e básicas para a supervivencia e ir creando es- 
pazos para a colectivización e a repartición da responsabilidade sobre os 
coidados. Para iso, entendemos que é preciso remunerar e recoñecer 
as actividades ocultadas pola lóxica mercantil e dotar as persoas dos in- 
gresos suficientes para que poidan levar unha vida digna. 

En definitiva, xa é hora de transitar do paradigma do salario ao paradigma 
dos dereitos e da vida con dignidade e plenitude. 


A produción social da riqueza e a apropiación da plusvalía de xéne- 
ro como motor do sistema 

Como xa tratamos nunha das epígrafes anteriores, a pesar de que o dis- 
curso económico hexemónico o queira ocultar, hai un forte nexo entre os 
traballos dos coidados e a produción capitalista, mecanismo a través do 
cal o sistema despraza os custos e a responsabilidade do mantemento da 
vida cara á esfera doméstica co fin de asegurar os seus beneficios. 

Para producir riqueza a clase propietaria aprópiase de recursos, que son 
de natureza colectiva, para os seus fins individuais e de enriquecemen- 
to. En contraste co que nos trata de inculcar a perspectiva económica 
dominante, os procesos de traballo e a produción de riqueza son de 
incuestionábel natureza social. Iglesias e outras (2012, p. 28) clarifican 
que tales procesos non son de índole individual xa que «non só intervén 
na produción a traballadora ou o traballador ocupado na súa xornada lab- 
oral. Hai toda unha cadea de produción que é sistémica». Nesta case 
participan «os coñecementos, a educación, a saúde, a tecnoloxía, as in- 
fraestruturas» e, por suposto, os traballos de coidados. 

Non obstante, o PIB e demais indicadores económicos non reflicten o 
peso dos bens e servizos xerados polos traballos de coidados. Bens e 
servizos que, como xa expuxemos, van máis alá da lóxica utilitarista e pro- 
dutivista, xa que cumpren a función de satisfacer necesidades e manter 
as persoas en condicións axeitadas e saudábeis. 

Se estes traballos xeran riqueza e benestar para a comunidade, as per- 
soas involucradas nestas tarefas (que potencialmente poderían ser to- 
das se rompemos coa histórica división sexual do traballo e, polo tanto, 





Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


coa naturalización de ditas tarefas como propias dunha suposta “condi- 
ción feminina”), deberían poder acceder aos recursos económicos que 
contribúen de forma indirecta a producir, con independencia a un núcleo 
familiar etc. Queda claro, pois, a inxustiza que supón o feito de que o 
recoñecemento dun dereito tan básico como é o dispor de ingresos eco- 
nómicos suficientes para garantir unhas condicións de vida digna se fagan 
en función do emprego ou a cotización.Tal modelo provoca deixarfóra un 
enorme continxente de persoas e, concretamente de mulleres, que se 
encargan acotío de asegurar que a sociedade poida seguir adiante. 

Neste debate -porque falar de carácter social da produción de riqueza é 
falar dos bens comúns- é interesante achegármonos ao tema do comu- 
nal. Nos últimos anos dito concepto está gañando espazo na elaboración 
teórica e na axenda política dos movementos sociais, aínda que goce xa 
dunha longa tradición de prácticas desenvolvidas en diferentes lugares do 
mundo e momentos históricos. 

Como nos advirte Federici (2013), o sistema, mediante institucións con- 
cretas do capitalismo planetario e grandes grupos empresariais, tratou de 
tirar proveito dos comúns. Quer sexa para salvagardar os seus intereses 
estratéxicos en espazos de gran valor baixo o disfrace de "gardiáns do 
planeta',' quer sexa porque se decataron das vantaxes que en determina- 
dos casos supón a xestión colectiva fronte á privatización, o certo é que 
as referidas institucións veñen tratando de apropiarse do discurso dos 
bens comúns. 

Aínda así, e a expensas de que os grupos capitalistas desenvolvan formas 
intelixentes e efectivas de combater a tendencia do sistema a fagocitar 
discursos e experiencias, hai que recoñecer que os comúns foron e se- 
guen sendo unha estratexia de resistencia ante o acaparamento da vida 
e a natureza por parte dos poderosos e un modo colectivo de satisfacer 
necesidades. E, en calquera delas, as mulleres temos moito que dicir de- 
bido a que o capitalismo patriarcal nos asigna, á vez, un lugar subalterno 
no acceso aos recursos e un lugar preferente na atención aos coidados. 

0 certo é que na tradición de loita polo común as mulleres tiveron sempre 
un papel incontestábel, tanto na defensa da terra, a auga e os montes, 
como á hora de ensaiar a colectivización das tarefas de coidados, co fin 
de «economizar os custos reprodutivos e para protexerse mutuamente 





Maria Puga Fidalgo 


da pobreza, da violencia estatal e da exercida de maneira individual polos 
homes» (Federici, 2013, p.251). 

Abundan exemplos de iniciativas no mundo e nos diferentes terri- 
torios do Estado español, moitas coa participación de persoas bal- 
adrinas. Comedores populares, hortas urbanas, centros de día para 
nenas e nenos, corralas de vivendas e mesmo os puntos de infor- 
mación sobre dereitos sociais son algunhas das experiencias de so- 
cialización de recursos -en xeral moi escasos- e saberes dirixidos a 
satisfacer necesidades e manter a vida da comunidade nas mellores 
condicións posíbeis. 

Mais os comúns tamén constitúen a semente dun novo modelo de pro- 
dución e reorganización dos coidados. Unha produción que asuma o 
carácter integral dos procesos, que reconecte os procesos de produción, 
reprodución e consumo superando a visión segmentada e binaria que nos 
imbúe o pensamento económico hexemónico, que supere a propiedade 
privada e que se organice en clase da utilidade social e da minimización 
do impacto ambiental e humano dos bens e servizos. 

Paralelamente toca reflexionar e ensaiar outras formas de satisfacer 
as necesidades de coidados, que deixen de ser onerosas e limitadoras 
para unha parte da poboación, mais tamén que permanezan á marxe da 
dinámica mercantil. «Crear formas de reprodución que nos permitan re- 
sistir fronte á dependencia do traballo asalariado e á subordinación ás 
relacións capitalistas» (ídem). 

De atendermos a esas premisas, implicando a toda a comunidade no 
arranxo dos coidados e colocando as necesidades vitais no centro, inev- 
itabelmente veriamos sucesivos e importantes cambios no modelo de 
produción e na organización da sociedade. 


O fondo da RBis: espazo de consenso sobre 
as nosas necesidades e camiño cara a unha comunidade disidente 

A cuestión das necesidades é, ao noso parecer, outro punto de encontro 
entre o enfoque feminista e a proposta da RBis. Cales son as nosas nece- 
sidades? Que significa vivir ben e con dignidade? Xa introducimos algúns 





Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


elementos nos epígrafes anteriores, non obstante, cremos pertinente 
afondar un pouquiño máis. 

Falar de necesidades supón recoñecer, por un lado, que estas son 
heteroxéneas e que abranguen tanto os aspectos máis próximos á 
dimensión biolóxica ou material -alimentación, aseo, restitución de 
saúde, acompañamento educativo etc.-, como aqueles vinculados á 
esfera subxectiva ou inmaterial como son os afectos, sociabilidade, 
autonomía, relación co corpo e sexualidade, entre outros (Del Río e 
Pérez, 2004). Estas autoras subliñan o feito de ambas dimensións for- 
maren unha amálgama no sentido de que «non se poden comprender 
por separado» (p.5). De feito, as tarefas de coidados, incluso cando 
son remuneradas, "profesionalizadas" e dirixidas a atender necesi- 
dades de tipo biolóxico, de algún modo e nalgunha medida cumpren 
coa outra dimensión. 0 que demostra a complexidade de empregar 
criterios asociados á produción e ao mercado a este tipo de traballos. 
Con esa natureza multidimensional tamén se relaciona algo que xa for- 
mulamos: a dificultade dunha satisfacción plena de necesidades pola 
vía mercantil e o feito de que participen moitas máis actrices e acto- 
res sociais nese proceso (redes familiares, de afinidade, comunitarias, 
achegas do sector público etc.). 

É pertinente, ademais, reflexionar sobre a diferenza entre necesidade 
e desexo xa que este último ten unha relación complexa cos límites: 
fronte a uns desexos ilimitados sempre se van encontrar recursos ou 
condicións de satisfacción escasas ou insuficientes. É clara a ligazón 
desta concepción do desexo co paradigma produtivista apoiado na 
publicidade e sen arranxo aos límites da natureza. «(...) os desexos son 
o terreo da elección, da liberdade, da civilización e a cultura» (Pérez, 
2004, p.105). Ao mesmo tempo as necesidades remítenos á dispoñib- 
ilidade dos recursos; «que, onde e baixo que circunstancias» (p.106). 

0 anterior conduce ao postulado de que as necesidades non son asép- 
ticas, senón que asomen formas concretas en cada contexto histórico 
e sociocultural, polo que reflicten estruturas e relacións de poder. Es- 
tas reflexións lévannos ao ineludíbel debate sobre cales son as necesi- 
dades, como nos organizamos para satisfacelas dunha forma xusta e 
equitativa e que é para nós o benestar e a calidade de vida. 

A aposta por crear un Fondo Común da RBis (pois, de ser aplicada 





Maria Puga Fidalgo 


esta ferramenta, acumularía o 20% do ingreso que sería asignado a 
cada persoa) fomentaría este debate no seo de cadansúa comuni- 
dade, cuestionando a vixente lóxica de satisfacción (e produción) de 
necesidades polo mercado e transferindo a súa cobertura do ámbito 
individual, mediante transaccións monetarias, ao colectivo. Ao incor- 
porar na proposta o mecanismo de que o 80% do ingreso individual 
tenda a cero e que o 20% tenda a cen, tratamos de apostar decidid- 
amente pola implicación comunitaria na satisfacción de necesidades 
e por arrebatar os coidados aos mercados. 

Unha vez máis é interesante centrármonos no debate sobre os 
comúns e concretamente na bagaxe das mulleres no desenvolve- 
mento de experiencias e loitas polos intereses comunais e a satis- 
facción colectiva de necesidades. Federici (2013, p.253) sinala que 
un dos trazos característicos destas experiencias é que «encer- 
ran unha identidade colectiva, constitúen un contrapoder, tanto no 
terreo doméstico como na comunidade, e abren un proceso de au- 
tovaloración e autodeterminación». Ademais funcionan como labora- 
torios de construción de intereses comúns e na xeración de redes de 
apoio mutuo. 

Para as persoas de Baladre, desde a nosa experiencia na acción co- 
munitaria e en moitas iniciativas de colectivización de recursos, sa- 
beres e coidados, nestes espazos de construción común é onde po- 
demos desaprender unha cantidade de valores e prácticas labradas 
na nosa subxectividade polas ferramentas disciplinares do sistema e 
onde podemos desenvolver novos repertorios. 

Na mesma dirección están as propostas que fai Pérez (2012) para de- 
sprazar os mercados das nosas vidas e xerar escenarios sociais onde 
os coidados e o benestar sexan protagonistas. Esta autora coloca a 
necesidade de detraer recursos da lóxica da acumulación do Capital 
para poñelos a funcionar baixo criterios de democracia e xustiza so- 
cial onde a prioridade sexa cubrir as necesidades das persoas e xerar 
calidade de vida. É dicir, vida digna, plena e en liberdade. Alén dos 
recursos económicos, mediante reformas fiscais e outras medidas, 
sinala as terras, bosques, servizos e, por suposto, os coidados como 
elementos que debemos gañarlle ao mercado. 

O Fondo Común da RBis é proposto coma un espazo de participación 





Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


e toma de decisións por parte da comunidade acerca de onde e como 
se invisten os recursos que son de todas. En definitiva, abre fendas 
e alimenta o camiño cara á democracia directa, mais tamén desen- 
volve unha nova cultura política e unha experiencia comunitaria que 
nos foron despoxadas á maioría de nós. 


O paradigma de cidadanía androcéntrico e liberal é unha falacia! 
Reconceptualizar un novo marco de dereitos inclusivo, 
integral e universal 

«Fannos ter que merecer o dereito a vivir» era unha das conclusións 
ás que se chegaba nun dos grupos cos que compartimos os talleres 
sobre feminismo e RBis a respecto da lóxica capitalista. 

0 certo é que a meritocracia esconde a vontade de sometemento do 
sistema e un marco de dereitos totalmente baleiro de sentido ao care- 
cer dos medios materiais para exercelo. Baixo esa premisa, os dereit- 
os convértense en obrigas (un claro exemplo é o consagrado "dereito 
ao traballo"), ao non estar garantida a liberdade de exercicio, ou ben, 
convértense nun artificio retórico formal para seguir apuntalando a 
desigualdade. 

Combater ese mecanismo de inxustiza e estratificación social é o com- 
etido do núcleo ético da proposta da RBis. Cometido que reside en 
reivindicar a construción dun novo dereito de cidadanía, que sexa o 
que cada persoa dispoña, sen ningún tipo de condicionalidade; dos 
medios para cubrir as súas necesidades e vivir con dignidade, a fin de 
garantir así a seguridade e a liberdade efectiva. Trataríase de propor- 
cionar a base material para poder exercer todos os demais dereitos 
(Iglesias, 2011). 

Os postulados feministas van máis alá ao criticar o cariz androcéntrico 
do paradigma de cidadanía, sustentado nun imaxinario de autosuficien- 
cia, liberdade e dereitos individuais. Pérez (2006, p.29) sinala que dito 
marco de cidadanía -propio do estado de benestar liberal-democrático 
de posguerra- se asenta na «figura do suxeito fetiche da llustración, o 
home branco, heterosexual, occidental, burgués, sen discapacidade». 
Esta figura normativizada, caracterizada por falsos supostos de au- 





Maria Puga Fidalgo 


tosuficiencia e liberdade, en realidade sustentados por toda unha 
cadea de traballos e coidados non recoñecidos, representa a óptica 
dun paradigma económico que desarticula as esferas de produción e 
reprodución. Así, o sistema fai invisíbeis, ao tempo que se beneficia, 
as contribucións desta última esfera e xera un relato socialmente 
asumido sobre a independencia masculina. 

Este relato resulta, a todas luces, ficticio posto que a división sex- 
ual do traballo e a conseguinte socialización diferencial de xénero 
ocasionou un patrón de comportamento masculino marcado polas 
poucas ou nulas competencias nas tarefas de coidados, incluído o 
autocoidado. A consecuencia é a "dependencia funcional" (Carrasco, 
2011) respecto ás mulleres, tanto na atención de necesidades cotiás 
de subsistencia como na emocional. 

Mais, sobre todo, o que deixa entrever ese imaxinario é a ruptura coa 
satisfacción de necesidades e o benestar humano, así como tamén 
co respecto pola natureza. Desde a prepotencia, o sistema desdeña 
a interdependencia como trazo inapelábel da - e non só - condición 
humana. 

Nese sentido é interesante reflexionar sobre a estigmatización que 
sofre a concepción de "dependencia" asociada a unhas relacións 
de asimetría de poder onde unhas persoas coidan e outras reciben 
coidados. 

Pola contra, recoñecer a interdependencia como propia da nosa 
condición de corpos vulnerábeis e finitos que «nos obriga a saír fóra 
de nosoutras mesmas, debuxando unha subxectividade do aberto» 
(López, 2013) é asumir a necesidade de coidados mutuos que temos 
todas durante toda a nosa vida e non só en momentos específicos. 
Pero este recoñecemento é ademais a vía para soster a cooperación 
entre as persoas co fin de satisfacer necesidades e lograr obxectivos 
colectivos. 

Esta concepción entronca coa necesidade de distribución da renda 
-xa que todas participamos na produción da riqueza- e a busca da 
xustiza social. Asumir a interdependencia e a necesidade da coop- 
eración para manter a vida achega unha importante potencia á loita 





Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


e á acción política afastada de imaxinarios vangardistas, de "revolu- 
cións instantáneas armamentísticas" como o denunciou no seu día o 
movemento Riot Grrrls 6 . 

Mais tamén abre a porta ao pensamento e á elaboración de novos 
marcos de cidadanía máis inclusivos e integrais. Neste sentido, é 
interesante mencionar a proposta formulada por Precarias a la Deriva 
(2005) (citado en Pérez, 2006) sobre a noción de cidadanía. Esta non 
trata de establecer «un status para os suxeitos a partir da posesión 
de dereitos», mais alértanos sobre a conveniencia de «construír no- 
vas formas de vida social e política» baseadas na interdependencia 
e a vulnerabilidade nas que os coidados e a sustentabilidade da vida 
sexan protagonistas. Este paradigma alternativo permitiríanos es- 
capar do apertado xustillo da división sexual do traballo e, polo tanto, 
da cristalización dos roles de xénero impostos polo heteropatriarca- 
do, así como da referencialidade da familia nuclear como espazo de 
satisfacción das necesidades de coidado. 

Elaboracións como a da cidadanía aliméntannos a seguir defendendo 
a urxencia de afondar no debate sobre o actual marco de dereitos, 
cada vez máis debilitado e, na súa maioría, dereitos simplemente 
formais dos que quedan excluídas unha gran cantidade de persoas. 

Entendemos que a proposta da RBis, e concretamente o seu princip- 
io ético, fundado na dignidade humana e, polo tanto, nas condicións 
para soster a vida decote, representa un punto de encontro entre os 
postulados feministas e a base teórica da RBis. 

É a condición do ser humano, caracterizada pola fraxilidade, a 
vulnerabilidade e a interdependencia, o elemento xerador do dereito 
de ter cubertas as nosas necesidades e acceder a unhas condicións 
de vida saudábeis e plenas, xa que «o concepto de benestar non 
abonda. A reivindicación é agora a felicidade» (Dalla Costa, 2004: 6-7, 
citado en Pérez, 2006). 

A independencia económica como estación de saída 


6 . En http://radiotlc.blogspot.com.eS/p/manifiesto-riot-grrrl.html pódese atopar unha 
tradución do seu manifesto fundacional. 



Maria Puga Fidalgo 


cara á autonomía e o afastamento 
da familiar nuclear-radioactiva 

Falamos no epígrafe anterior sobre a falacia do concepto de cidadanía 
liberal-burguesa-androcéntrica, representada por unha suposta inde- 
pendencia e liberdade, mais que, en realidade, está edificada sobre a 
opresión e a apropiación do traballo das persoas que se encargan do 
continente oculto dos coidados. 

Pero ademais de falaz, por menosprezar a necesidade de coidados 
mutuos que temos todas, tal paradigma é, en calquera caso, estreito 
xa que os dereitos e liberdades individuais que propugna son goza- 
dos unicamente por unha pequena parcela da poboación. A partici- 
pación no mercado de traballo asalariado, ou ben a pertenza a un nú- 
cleo familiar, son as condicións de recoñecemento de dereitos como 
as prestación por desemprego, a incapacidade, a viuvez e, incluso, 
a asistencia sanitaria. A vinculación do recoñecemento de dereitos a 
calquera destes supostos é unha limitación da liberdade e da auto- 
determinación da vida das persoas que a RBis busca dar resposta. 

Neste sentido é obrigado mencionar algo que é amplamente estuda- 
do e asumido polo conxunto do movemento feminista: o rol que xoga 
a familia nuclear-heteronormativa como institución patriarcal por ex- 
celencia encargada das tarefas de disciplinamento e control social. A 
familia heteropatriarcal convértese a miúdo nun espazo de violencia 
e atentado contra a autonomía, os proxectos e expectativas vitais e 
a liberdade afectiva e sexual das persoas. Isto é aínda máis acusado 
no caso de termos unha identidade ou orientación sexual disidente 
da norma establecida. 

Neste escenario de crise multidimensional, o efecto da diminución 
de ingresos e o desmantelamento dos servizos públicos que antes 
suplían parte das necesidades de coidados redunda nun incremento 
da dependencia respecto ao núcleo familiar. 

Cristina Carrasco (2012) comenta que tal situación conduce a que 
haxa parellas que sigan convivindo malia non desexalo, feito que se 
corrobora pola redución do número de divorcios e separacións, e aler- 
ta sobre a intensificación da tensión e a violencia contra as mulleres. 





Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


Aínda que as cifras (certamente un recorte demasiado plano da re- 
alidade, pero neste caso útil para complementar a nosa análise) de 
mulleres asasinadas e de denuncias diminuíran en 2013 con relación 
aos anos anteriores 7 , diferentes voces sosteñen que dito decrece- 
mento non se debe a un retroceso do terrorismo machista, senón á 
maior dependencia económica e vulnerabilidade á que se ven expos- 
tas as mulleres. Os recortes producidos nos, xa insuficientes, dis- 
positivos dirixidos a dar resposta á violencia machista agravan aínda 
máis esta situación. 

A violencia económica tamén se asaña coas identidades e corpos 
minorizados. Especialmente preocupante é o impacto da violencia 
estrutural sobre as persoas transexuais, expostas a unha maior dis- 
criminación e desigualdade no acceso ou mantemento do emprego. 
Iso fai que moitas veces o traballo sexual sexa a única opción para 
a obtención de ingresos, aínda que as dificultades no mundo lab- 
oral sexan unha realidade que afecta a todo o colectivo de lesbianas, 
gays, trans e bisexuais. Sobre todo, no caso das persoas novas, col- 
ectivo onde as cifras de desemprego superan o 50%, as barreiras 
para independizarse son evidentes, así como os obstáculos que tal 
situación de suxeición económica e material supón para a realización 
dun proxecto vital e afectivo-sexual, libre e pleno. 

Por todo o anterior, o feito de a RBis asignarse de forma individual, 
recoñece e promove a autonomía, a capacidade de elección e a se- 
guridade das persoas á marxe dos vínculos familiares. Mais, sobre 
todo, permítenos explorar outros modelos de convivencia e relación, 
redes máis extensas de coidados e afectos que cuestionen e supe- 
ren o opresivo marco da familia nuclear heteronormativa co fin de dar 
pasos cara ao tramado comunitario que precisamos. 


7. DÍAZ, P. / FLOTATS, A.: «Los efectos de la crisis falsean los datos de violencia de géne- 
ro», Público. Recuperado o 18 de novembro de 2013, de http://www.publico.es/actuali- 
dad/482244/los-efectos-de-la-crisis-falsean-los-datos-de-violencia-de-genero 






Maria Puga Fidalgo 


A modo de conclusión: Non lle rendemos culto ao traballo! 

Por unha sociedade ao servizo da vida e non dos mercados! 

Até aquí chegamos no noso intento de entretecer os fíos entre os postu- 
lados feministas e a proposta da Renda Básica das Iguais. Un labor arte- 
sanal que comezamos hai moito e que fomos fortalecendo nos últimos 
anos grazas ás achegas, interrogantes, críticas e ilusións de todas aquelas 
coas que fomos compartindo este bordado colectivo. 

Como xa aclaramos no limiar, con este traballo a nosa intención non é 
outra que a de seguir nutrindo o debate sobre como organizar as nosas 
vidas á marxe do mercado; por unha banda, a través da busca de formas 
colectivas, xustas e sustentábeis de satisfacer as nosas necesidades e 
demandas de coidados e, por outra, a través da resistencia ao secuestro 
dos nosos bens comúns (materiais e inmateriais) e das nosas potencial- 
idades, resistencia á chantaxe do emprego e das relacións capitalistas. 

Abrir espazos para a exploración e o desenvolvemento de elementos que 
a lóxica capitalista despreza ou mercantiliza, mais cuxo valor imos, aos 
poucos, (re)descubrindo, lexitimando e tomando nas nosas mans: tem- 
po, descanso, autocoidado, sexualidade, relacións, cultura, recreo, par- 
ticipación... 

Ao situar a interdependencia, base fundamental para o apoio mutuo, e a 
vulnerabilidade, evidencia da nosa condición fráxil e finita, como dimen- 
sións centrais, xeramos espazos de relación que nos permiten ir discutin- 
do e asumindo as contradicións e os interrogantes que supón facernos a 
evocativa e posibilitadora pregunta: a que se parece a vida que desexa- 
mos e temos dereito a vivir? 

Porque, ao contrario do que nos queren facer crer, a vida xa a temos 
gañada. É o momento de romper coa engrenaxe meritocrática, individu- 
alista, competitiva e servil. Porque cada día somos máis as que nos de- 
catamos de que a vida de suxeición que nos queren impor os secuaces 
do capitalismo heteropatriarcal non é vivíbel, de feito, a miúdo, non é nin 
soportábel. 

É por isto que a urxencia de inventar, de soñar, pareza así unha utopía, un 
inalcanzábel -como adoita pasar cada vez que as sometidas alzan a voz 





Renda Básica das Iguais e Feminismos... 


para enunciar a realidade na que queren vivir-, maneira de tocar xa algo 
do futuro que queremos construír. E esa aposta política non pode darse á 
marxe do recoñecemento e o compromiso colectivo coas necesidades e 
o benestar das persoas. Calquera estratexia de resistencia, de combate 
ao sistema, terá que pasar pola preocupación e a implicación real (e non 
desde a solidañedade abstracta) pola existencia, por soster a vida. 

Para iso non hai un único camiño, senón unha multitude de pequenos 
vieiros por explorar. Colocar a vida é colocar a vulnerabilidade no centro e 
iso conduce á necesidade de enchoupar tamén -d¡ Silvia López Gil (2013)-, 
a nosa acción política deste concepto, asumindo que «non o sabemos 
todo, nin o podemos todo». Trátase de ensaiar posíbeis respostas, de 
xerar contrapoderes desde a lóxica do proceso, a participación e a auto- 
nomía. 

Esperamos pois que este material, en cuxa confección bebemos da ela- 
boración teórica e dos pensares e sentires de moitas mulleres e per- 
soas admirábeis, ás que desde aquí agradecemos polo seu empeño en 
contribuír á superación do kapital killer 8 , avive (nas prazas, nas casas e 
nas camas) o lume do debate sobre como facer que a vida, os coidados, 
os amores e os praceres se convertan en categorías centrais nos nosos 
proxectos políticos e sociais. 

Non poderiamos despedirmos sen facer visíbel e agradecer a toda a tra- 
ma de relacións de diversa índole e que de varias maneiras nos proveu de 
coidados, mecos, apoio e atención mentres nos dedicabamos a elaborar 
este traballo, porque sen ela nos sería imposíbel sacar tempo e enerxías 
das nosas vidas precarizadas para esta tarefa. 

Esta experiencia, así como en tantos outros momentos vitais, é a proba 
do inapelábel papel dos traballos dos coidados para todo, e calquera, pro- 
ceso de produción e o argumento para seguir loitando por desenvolver 
propostas que garantan a retribución social e económica á que porxustiza 
teñen dereito cada un dos elos desta cadea. 


8. En referencia ao poema «Porque non ésó o idioma que está ameazado» de Chus Pato (en 
m-Talá, Vigo: Xerais, 2000). 



nuncasoubo 
que tinha voz própña 
que tinha 
umha língua 
parafalarde seu 
a história 
nunca 

nosfijo justiga 
claro que de pouco valia 
que alguém Iho dixesse 
se continuava aterecida 
presa do medo 
da sua 
liberdade 

dixeram-nos que já nom 
se estilava 
o ser solidárias 
masfoi na rebeldia da mulher 
vizinha 

onde descobriu a sua própria 
opressom 
a partir daquela 
deixamos de acreditar 
nofuturo 

e compreendimos que a meta 
era o presente 
que já somos muitas 
que já somos alguém 


María Rosendo Priego 



desta terra 
desfeita 
saiu a argila 
precisa 

para sermos nós 
a mais fermosa história 
que jamais conheceremos 

Galiza oleira 


María Rosendo Priego 




Asina a folla de denuncia social 
para esixir ao Concello e á 
Xunta que cumpran coa súa obriga 
de garantir este dereito. 


Co objíecüva de denunciar 0 crecen te empobnecemento qué estamos 
a padecer en Coka e na cldade, asf comc «sixlr ás admlnlstracédns que 
cumpran coa súa obriga de garanlir que Eadas. vivamas con dignidade 
sen que sexan vulnerados os nosos deneitos tundamenlais. 

Eiaboramos un Instrumento para levar a cabo esta denunda por meciio 
cfa prescntación masiya dun escrito exencendo o dereilo dc pelicicn 
peranle as admmistracións públicas con competencia en mateia de 
serviios soclals (Xunta e Conceliol; escrito onde quen aslna eKpAn a 
síluación sociooconOmica e famiiiar c solicita a implantanción dunha 
Fenda Básica que permila satislacer can dignidade as necesidades 
básioas. 













































Axúdanosii 

Queremos devolver o que te roubamos I 


Queremos 


es, 

is Fiscaís, 



A RBis é un instrumento que ten dous 
obxectivDs: a curto prazo, redistri- 
buir as rerdas dos que máis tenen 
nesta societíaüe para aquelas per- 
soas que máis a necesttan; m segun- 
do, de lonQQ prazo, é o de translor- 
mar o sistema desde parámetros de 
equidade e Nustiza social. 


Se quenen, hai cartos 
para que Vivamos 
Dignamente. 


¿Que é A RBis? 


Voces feministas 


VOCES DESDE CdA 

Como pasar de usuaria a persoa sen morrer no intento 

Por Beatriz Lorenzo Caamiña 


Non me identifico coa palabra "usuaria" coa que me etiquetan nos servizos 
sociais aos que por desgraza tiven que recorrer por primeira vez hai catro 
anos. Son unha persoa. Son unha muller. Unha muller que topou de fronte 
na súa vida co rostro cruel da precariedade, do empobrecemento, da exclu- 
sión social da que tantas veces se fala desde a frialdade dos números, dos 
datos estatísticos. Unha muller que, en medio dunha situación vital moi dura, 
comezou a buscar saídas e tivo a sorte e a valentía de unirse a outras per- 
soas que tamén sufrían a escaseza de recursos económicos para compartir 
xuntas os seus problemas, para denunciar xuntas as causas dos mesmos 
e a falta de respostas por parte das administración públicas, e para buscar 
alternativas que nos permitan vivir unha vida digna. 

Moito choveu desde entón. E non resulta doado dar conta de todo o proceso 
vivido desde que entrei a formar parte da Oficina de Dereitos Sociais de Coia 
(ODS-Coia), pero unha cousa s¡ teño clara: desde entón, desde a primeira 
vez que me acheguei buscando axuda (aquel paso foi moi difícil polas duras 
circunstancias nas que nos atopabamos a miña familia e mais eu) até agora 
moitas cousas cambiaron para min e tamén para as persoas coas que pasei 
pouco a pouco a compartir o día a día e as loitas. 

Non é que a nosa situación non siga a ser mo¡ dura. Non. Seguimos padecen- 
do as graves consecuencias de non ter recursos suficientes para cubrir as 
necesidades básicas e para vivir dignamente, seguimos facendo o imposible 
e dando voltas e máis voltas para conseguir pagar o aluguer, os recibos ou 
simplemente para comer..., seguimos a atopar unha e outra vez o silencio ou 
o "non hai cartos" por parte de quen ten a obriga de garantir os nosos derei- 
tos; pero a diferencia está en como nos sentimos hoxe: persoas con dereitos 
e con forza para esixir que eses dereitos sexan respectados. Xa non esta- 
mos soas e iso marca a diferencia. Porque compartir os nosos problemas en 
grupo, tomar conciencia de que se trata de problemas sociais que afectan a 





Voces feministas 


moitas persoas, reflexionar sobre as súas causas, poñernos a idear formas 
de denunciar publicamente a inxustiza que padecemos e buscar alternativas 
conxuntamente para o día a día..., dános forzas e fainos menos vulnerables. 
Xa non estamos soas, xa non nos sentimos pouca cousa, ou mesmo nada, 
fronte aos poderes que unha e outra vez queren convencernos de que a cul- 
pa é nosa, de que non sabemos ou non queremos, de que os nosos proble- 
mas pouco teñen que ver con eles, de que non son responsables e de que 
non temos dereito a esixirlles unha resposta inmediata e xusta... 

Tiven a desgraza de coñecer o mundo da exclusión social desde dentro, 
porque me tocou, porque lle tocou á miña familia: a miña experiencia cos 
servizos sociais foi e segue a ser moi dura. Acudín a eles buscando unha 
resposta á precariedade e á escaseza de recursos económicos que afoga- 
ba á miña familia e as respostas, cando as houbo, foron sempre parciais e 
absolutamente insuficientes. Con frecuencia sentín que era xulgada; sentín 
indiferenza, desprezo, rexeitamento; sentín que, ante os meus problemas, as 
respostas eran trabas e máis trabas... 

Por circunstancias da vida vinme na obriga de acudir en 2010 por primeira vez 
á administración coa esperanza de atopar unha saída ao que se nos viña enri- 
ba: un desafiuzamento. Xa me vía na rúa con tres fillos, era unha persoa rota 
e afundida, e cheguei coa esperanza de atopar unha axuda nun momento 
desesperado, pero pola contra o que sentín foi que se pechaba outra porta. 

Todas as miñas expectativas do que ía atopar ao acudir aos servizos sociais 
cambiaron radicalmente tras ese primeiro contacto. A teoría me dicía que 
alí atoparía solucións, en primeiro lugar para o inminente desafiuzamento. 
Pero a realidade era outra e batín contra ela dun xeito cruel. En todo caso, 
o máis duro non foi verme na rúa, o máis duro foi comprobar que non era 
dabondo para a administración que eu demostrara que a miña familia carecía 
de recursos económicos para facer fronte a aquela situación e ao día a día; 
o máis duro foi, en definitiva, constatar que eu era un número e que carecía 
de dereitos... 

A única resposta ese día (ademais de deixarme claro que non había unha 
vivenda social para min, que non tiñan ningunha solución ante o desafiuza- 
mento e tampouco ante a falta de recursos para as necesidades básicas, 
e que non me quedaba outra que buscarme a vida) foi que me achegara á 
ODS-Coia na Parroquia Cristo da Vitoria para ver como me podían axudar. A 





Voces desde Coia e Santander 


administración non cumpría coa súa obriga de garantir os meus dereitos 
básicos nunha situación crítica e a única resposta real que me daba era 
que acudira a un colectivo comprometido coa realidade da exclusión e a 
xustiza social. Eu non entendía nada, pero me acheguei... E aí comezou 
outra historia e ese encontro coa xente da ODS foi o único bo que saquei 
aquel día da miña primeira visita aos servizos sociais municipais. 

Na oficina tiven a oportunidade de comprobar que o que me estaba a oco- 
rrer era tamén a realidade que sufrían moitas outras persoas e familias; 
atopei información e me acompañaron para dar os primeiros pasos para 
atopar saídas, alternativas para a rmiña vida; pero tamén confirmaron algo 
máis importante: tiña e teño dereitos coma persoa, dereitos que han de 
ser respectados e garantidos (tamén e, en primeiro termo, polas adminis- 
tracións públicas), dereitos polos que paga a pena loitar... 

0 que comezou así, coa miña visita puntual os días de atención da ODS 
en busca de información e axuda, foi dando paso a xuntanzas quincenais 
onde persoas con situacións moi semellantes á miña, sempre moi duras, 
compartiamos o que nos estaba a acontecer, analizabamos as causas e 
buscabamos conxuntamente o xeito de reclamar os nosos dereitos bus- 
cando solucións reais para os problemas persoais e colectivos. Pouco a 
pouco, case sen decatarnos, estabamos dando a luz á "asemblea dos 
martes',' como agora a coñecemos. 

Nese camiño que alí comezaba, en paralelo a esa experiencia de ir orga- 
nizándonos e compartindo loitas, tiven que volver en varias ocasións aos 
servizos sociais, sempre pola falta de traballo e de recursos económicos. 
Tiven que solicitar axudas de emerxencia para facer fronte ao aluguer, 
aos gastos de alimentación ou aos de subministración... Poucas veces 
obtiven ditas axudas puntuais e case sempre tiven que buscar solucións 
noutros espazos... 

Os últimos tempos foron duros tamén no persoal e familiar, pois tiven que 
solicitar a RISGA. Os meses e meses que hai que sobrevivir con ingresos 
cero desde que a solicitas até que finalmente é concedida (ou non) son un 
atranco dificilmente salvable e moi cruel, sen que haxa ningunha alternati- 
va real por parte dos servizos sociais. E por fin, cando xa a tes concedida, 
experimentas nas propias carnes que a contía é totalmente insuficiente 
para facer fronte ás necesidades máis elementais. 


Voces feministas 


Está claro que o camiño está cheo de atrancos e de inxustizas, e que ás 
veces parece que non ha¡ saída... Non é doado. Non, pero agora temos a ex- 
periencia de que é menos difícil se o facemos conxuntamente. Hoxe en día, 
no medio dos atrancos e das dificultades, non esquezo que son unha persoa. 
Nunca mais me recoñecerei no termo "usuaria'' por moito que pretenderan 
impoñermo desde a administración. Somos persoas con dereitos, persoas 
que teñen como meta vivir dignamente e que van construíndo alternativas e 
conseguindo paso a paso ser donas das súas vidas. 


VOCES DESDE SANTANDER 

Conversacións dunha tarde calquera 

Por Sara Rodríguez e Virginia Prieto 



• A primeira vez que oín falar da Renda Básica pareceume unha idea que 
solucionaba case todos os problemas cos que nos encontramos acotío e 
saín entusiasmada. Logo, veu ler sobre ela e poñerse a traballar. Aí choquei 
coas persoas que lle puñan trabas; non o entendín e non entendo que non o 
vexan coma min. 

• Porque creo que é algo visceral, ou te entra de primeiras ou te sitúas en 
contra coma se fose un problema. A diferenza está entre quen quere un 
parche e quen quere un cambio real da sociedade. 



Voces desde Santander e Guipúscoa 


• Pois non se¡, eu non vexo máis que vantaxes. Hoxe, cando despedimos 
a David, o primeiro que pensei é que se el tivese unha Renda Básica non 
tería a necesidade de irse a Holanda cunha "BolsaTraballo" por catrocentos 
euros e pico e "traballar"; estaría aquí contribuíndo co moito que sabe. Iso 
é o que me pasa desde que coñezo o concepto de Renda Básica, sempre 
penso «pois se tivésemos iso sería así ou doutra maneira», non vexo máis 
ca vantaxes. 

• Pois s¡, se a tivésemos non perderiamos a xente que nos achega cousas, 
sobre todo, humanamente. Eu, por exemplo, deixaría o emprego. Sempre 
pensei que "tiña" que traballar porque como muller, tiña que demostrar que 
eu era capaz de valerme por min mesma e agora penso que a Renda me 
daría a autonomía suficiente para facer outras cousas que me retribúen máis, 
alén de poder gozar da túa xente, fillas, amiga, nais, pais ou de t¡ mesma. 

• Claro, alén de... por que mirar as nubes está mal visto? Cando encontro 
momentos para non facer nada, ao final, son os máis produtivos porque pen- 
so con máis claridade, non estou suxeita a horarios, obrigada a ter que facer 
unha proposta ou ter unha idea marabillosa para un día concreto porque nese 
día ha¡ unha reunión ou o que sexa. É absurdo. 

• Si, pero quedan moitas dúbidas e moito camiño para isto. Nada, a seguir 
pelexando por conseguila. 


VOCES DESDE GuiPÚSCOA 

A RBis «un bo punto de partida para unha ruptura» 

Por ZialdoKA 


Desde que coñecemos a existencia deste proxecto, soubemos que sería 
interesante incluír as voces das persoas que traballan no proxecto Aukera. 
Aukera é un programa da Asociación Arrats de Guipúscoa cuxa liña de tra- 
ballo radica no apoio ás persoas que deixaron de exercer a prostitución mais 
tamén ás que continúan exercéndoa. Desde esta asociación teñen claro que 
o primeiro son as persoas, por iso salientan que non é casualidade que o 
significado de Aukera en castelán sexa -elección-. 




Voces feministas 


A sintonía non podía ser maior. Dadas as súas pretensións como colecti- 
vo, unha delas é «a mellora da calidade de vida das persoas que exercen a 
prostitución, a sensibilización da sociedade acerca desta realidade social, o 
apoio dos dereitos deste grupo, o fomento da solidariedade mutua dentro do 
propio colectivo», polo que nos parecía máis oportuno incluír algunhas consi- 
deración que nos puidesen achegar desde a súa experiencia. 

0 seu coñecemento da Renda Básica das Iguais é recente, mais consideran 
que se esta, a RBis, de partida serve para rachar con todo o que está arredor 
do traballo, ou mellor dito, arredor do emprego, é un bo punto de partida para 
unha ruptura. 

Emprego, traballo. Traballo, emprego. 0 que exercen estas persoas é evi- 
dente que non é emprego, entendendo que non está dentro do mercado 
laboral. Elas sábeno ben, mais non obstante é un traballo remunerado, se 
ben este é invisíbel aos ollos da economía formal. Unha ocultación que con- 
duce a que se produzan situacións de indefensión ou ausencia de dereitos 
sociais. Por exemplo, no ámbito da experiencia coas persoas que exercen 
a prostitución, as compañeiras de Aukera comprobaron que estas non se 
achegan a pedir axudas sociais, neste caso, rendas mínimas como a Renda 
de Garantía de Ingresos (no sucesivo RGI) da Comunidade Autónoma Vasca. 
0 primeiro que fai esta xente é intentar saír adiante procurando manterse 
cos ingresos da actividade que exercen. Non se achegan aos servizos sociais 
de base para solicitar axudas, pois suponlles un alto grao de control ao soli- 
citárselles moitos papeis que, finalmente, as obriga a dar información sobre 
a súa ocupación. Isto leva ao estigma, xa que comporta unha visualización 
da súa profesión, o que en ocasións implica dificultades para as traballadoras 
sexuais. Non só non se achegan aos servizos sociais senón que non parece 
que teñan cabida en Lanbide (Servizo Vasco de Emprego), organismo público 
que actualmente xestiona todo o relacionado coa RGI. A súa realidade social, 
por exemplo, a mobilidade e o feito de estaren empadroadas noutro lugar d¡- 
ferente do que traballan, ou directamente a imposibilidade de empadroarse, 
impídelles acceder a todo o relacionado coas axudas sociais. 

A centralidade do emprego no sistema social en que vivimos leva a que se 
produza unha forte estigmatización social, dado que estas persoas traballan 
nunha actividade non regulada e menos aínda "normalizada" socialmente. 
Así, pódese comprobar cando unha persoa se achega a un curso ou á traba- 
lladora social e o primeiro que se lle pregunta é como se chama e deseguido 


Voces desde Guipúscoa e Vigo 


en que traballa. Algo que produce medo e angustia. En Aukera constatan 
unha falta de discurso arredor de como estas persoas se gañan a vida 
aínda que teñan ingresos, volvemos á centralidade do emprego, o que 
equivale a preparar este discurso á hora de achegarse á Unidade deTra- 
ballo Social do seu municipio ou ao Servizo de Emprego co fin de ocultar 
a súa verdadeira fonte de ingresos, xa que non está "ben vista'.' Isto pó- 
dese observar como o "mundo das mentiras" que alimenta o "mundo 
dos prexuízos',' así enténdese que se minta para cobrar as axudas. Non 
obstante, a maioría das mulleres coas que se traballa desde Aukera non 
queren pedir axudas, pois xa teñen ingresos e, aínda que estes sexan 
poucos e elas teñan dereito a cobrar as axudas, non se facilita a posibili- 
dade de exerceren o seu dereito a cobralas. 

Outro colectivo constitúeno as persoas transexuais que tropezan con 
importantes dificultades ao estar todo vinculado, unha vez máis, ao em- 
prego. Estas persoas, mulleres no caso de Aukera, non poden acceder 
ao emprego de forma normalizada, pois os empregos están catalogados 
quer como "femininos',' quer "masculinos'.' Deste xeito, queda nunha s¡- 
tuación grave ao non poder ou non querer facer unha reasignación de 
sexo e así poder acceder a un emprego. Isto provoca que se busque 
na prostitución o que non se pode conseguir mediante o emprego. Esta 
situación de total desamparo e falta de dereitos implica importantes pro- 
blemas no plano emocional e na saúde mental e física destas persoas. 

Dous puntos importantes da RBis como a universalidade e a incondicio- 
nalidade terían grande importancia para estes colectivos. A RBis eviden- 
temente non solucionaría todos os problemas sociais destas persoas, 
pero suporía un avance na loita pola superación deses problemas. 

Cóntannos desde Aukera que se se puidese acceder a unha RBis, esta podería 
supor un importante colchón económico para estas persoas, e mais tendo 
en conta que a mal chamada crise levou á baixa de prezos co conseguinte 
deterioro nas condicións de traballo. Igual que se produciría en calquera outro 
emprego, un dos efectos da aplicación da RBis, recoñecen, sería o dunha ne- 
gociación á alza dos prezos dos servizos, o que sen dúbida melloraría as súas 
condicións de traballo. Admiten que esta posibilidade se daría en persoas que 
tivesen unhas ideas claras para utilizar este colchón e ven claro que, dito col- 
chón, a RBis, nun primeiro momento sería de gran utilidade para as mulleres 
que desexen saír da prostitución, mais tamén para as que desexen seguir exer- 


Voces feministas 


céndoa, proporcionándolles un punto de dignidade. Algo que non se diferencia 
de calquera outra persoa empregada que desexe ou non deixar o emprego que 
actualmente ten ou desexaría ter. 

Precisamente desde Aukera entenden que a RBis non é unha ferramenta da 
que se beneficiarían apenas uns determinados colectivos, senón que é unha 
ferramenta que nos beneficiaría a todas en conxunto, sen distinción ningunha. 
0 que facilitaría a RBis, segundo elas o entenden, é a liberdade para decidir 
certos aspectos fundamentais. As traballadoras do sexo beneficiaríanse ao ter 
liberdade para decidir certas cousas, pero tamén as persoas desempregadas, 
as mozas en idade de ser empregadas ou non... En definitiva, o beneficio sería 
para todas. 

Como vemos, a RBis pode ser unha magnífica ferramenta de superación e de 
liberdade de decisión, non só en colectivos sociais determinados, senón no 
conxunto da sociedade. É unha ferramenta que facilita procesos emancipado- 
res, persoais e colectivos, procesos que teñen diferentes fases. Porén temos 
que ter claro que esta ferramenta precisa do traballo, conciencia e loita de 
todas nós, pois por s¡ soa non soluciona nada. Así é como o entende a xente 
de Aukera e así entendémolo nosoutras. 


VOCES DESDE VlGO 

A reivindicación da RBis chegou á miña vida para quedarse 

Por Cris Blanco 


Podería ser doutra maneira? Non. Unha formulación a prol de dignificar a miña 
vida e a das persoas que me rodean, de cuestionarme todas as relacións emo- 
cionais e laborais que conforman a muller que son, ten que ser por sentido 
común un estímulo para apuntalar os alicientes das loitas anticapitalistas e an- 
tipatriarcais. 

Cando reflexiono arredor de que suporía para min percibir a RBis entran nestes 
pensamentos as miñas devanceiras familiares. Miña nai solteira, embarazada, 
repudiada e migrada para poder sacar adiante a súa filla. Traballou do que non 
quería, do que se sentía humillada, vexada, e esta situación pola supervivencia 


Voces desde Vigo 


levouna ao alcoholismo, unha enfermidade da que xa non foi quen de curarse. 
Doenza que me arrastrou a sufrir unha infancia moi dura, chea de malos tra- 
tos tanto físicos como psíquicos e abusos sexuais do pai que "tocaba" nese 
momento. 

Poderiamos, miña nai e eu, ter outra realidade se as nosas necesidades bási- 
cas estivesen cubertas pola RBis? Estou convencidísima de que s¡. Ela coci- 
ñaba, e cociñaba moi ben, e gustáballe. Nunha época da súa vida soñou con 
formarse e ter un bar pequeniño preto do mar. E ler, gustáballe ler. E gustáballe 
contar historias e inventalas e, ás veces, cando estaba sobria, daba aloumiños 
inmensos que curaban a alma. 

Que me esperaba a min con 15 anos marchando da casa? Cunha man diante 
e outra detrás, e cunha chea de dor e de sentimento de culpa e de rabia e de 
medo..., mais tiña que sobrevivir coma fose. Pois nada, en centros tutelados 
até os dezaoito e despois a traballar para acadar a miña subsistencia. Eu que 
soñaba con ser traballadora social, mais non tiña os medios nin tan sequera as 
forzas. Despois das catorce horas diarias nun bar para pagar o alugueiro, a luz, 
a auga... tan só me quedaban forzas para soñar. 

Todo o que me aconteceu até hoxe tamén xira arredor da supervivencia. Da fal- 
ta de seguridade e estabilidade emocional que sofres cando toda a túa activida- 
de vital xira en prol de satisfacer os mínimos necesarios para sobrevivir. Casar 
con 20 anos por amor e divorciarte con 22 por "diferenzas irreconciliábeis'.' El 
volveu para a casa cos seus pais, mais eu quedei cun bebé e sen medios para 
mantelo. Ningún traballo que atopaba tiña un horario que conciliase coa garda- 
ría do meu cativo, iso sen contar que o custo da gardaría non me deixaría pagar 
o alugueiro. As axudas que tentei solicitar, con moi pouca información e apoio 
por parte do equipo social do, chegaban tarde e a única alternativa era entregar 
o meu pequeno aos servizos sociais. Paseino mal, pois chegou o momento en 
que non tiña nin para comer e víame obrigada a pedir axuda ás amizades que 
eu mesma perdín cando casei. Porén, xa non houbo máis saída -ou así o crin 
daquela-, que deixarlle o neno aos avós paternos, engulín o orgullo e pensei 
no meu cativo. Colleron a tutela temporal mentres eu me apañaba para saír ao 
paso e estabilizaba a miña situación. Pasaron anos e foi duro, pois o neno non 
sempre quería verme e non tiña ese vínculo comigo que se tece no día a día. 
Recompuxen a miña situación cunha nova parella e cun traballo máis estábel, 
recuperei con moitas bágoas e amor a relación co meu cativo, que xa ía para 
oito anos cando puidemos durmir outra vez xuntos na mesma casa e pasar un 


Voces feministas 


día enteiro falando e xogando. E agora ten un 
irmán e tentamos arrincar horas fóra das xor- 
nadas laborais e escolares co f in de poder ter 
tempo para falar, xogar, aloumiñar, cociñar, 
ler, cantar, rir, chorar, pintar..., en definitiva, 
acompañarnos. 

É duro vivir cando a túa prioridade é unica- 
mente conseguir cartos para cubrir os ali- 
mentos, a luz, a auga, o abrigo, o teito, as 
medicinas etc. Cando tes que deixar as fillas 
e fillos de catro meses na gardaría e non es- 
tás preparada. Cando lles doe a barriga e tes 
que deixar a visita á pediatra para esa mañá 
libre que tes, pois, no meu caso, temos un 
negocio familiar e depende todo de nós. 0 
feito de que un de nós enferme ou se ausen- 
te supón que o resto asuma o dobre de tra- 
ballo e pelexe coas horas do día para chegar 
a todo e sen que se resinta o peto ao final 
de mes. Estes sacrificios e ansiedades non 
aseguran en absoluto os cartos para pagar 
as facturas. Xa non falemos se se avariase o coche ou se os nenos precisasen 
unhas lentes ou un aparello para os dentes, entón toca decidir que o recibo da 
luz é máis necesario ca as lentes nese momento. 

Cando nacemos choramos e atopamos a seguridade no colo, o alimento no 
peito, a calor na mantiña etc. Mais os choros seguen toda a vida e non sempre 
son cubertos nin en tempo nin en forma. Que pasaría se puidésemos atender 
e atendernos desde a tranquilidade que dá vivir dignamente, desde a seguri- 
dade que dá ter cuberto o teito, o alimento? Que pasaría se as persoas non 
nos arrastrásemos toda a vida na loita pola subsistencia?Teriamos tempo para 
pensar cales son realmente as nosas prioridades, para afondar nos nosos ta- 
lentos, para coidar as nosas emocións... En definitiva, seguro que forxabamos 
personalidades que mudarían a realidade coñecida, vidas que se enredarían, 
pois seriamos conscientes de que nos unen sentimentos e soños e non as 
ansiedades e tristezas da loita diaria. Estou convencidísima, e así aprendín das 
miñas experiencias grazas a achegarme ao proceso da RBis, de que aínda hai 
esperanzas en que sexa marabilloso vivir e... niso andamos. 






by Tiago Zaniratti bajo licencia © BY 2.0 




Voces desde Compostela e Carral 


VOCES DESDE COMPOSTELA 

Recollido nun dos obradoiros sobre RBis e Feminismo 


En que mudaría a RBis a miña vida? 

• Nunca percibín en salario a contía equivalente á RBis, así que me sentiría 
coma se fose rica 

• Liberdade para me seguir formando e mudar de orientación profesional 

• Liberdade para escoller onde e con quen vivir 

• Maior coidado e saúde global 

• Máis tempo para mudar este sistema 

• Liberdade 

• Gozar de tempo da vida 

• Contribuír a mellorar a vida dos demais 

• Deixar unhas boas condicións de vida para as persoas que nos sucedan 

Para min, que fai que unha vida valla a pena? 

•Tempo para coidarse; saúde no máis amplo sentido 

• Redes e afectos 

•Tempo para contribuír a mellorar o presente 

• Liberdade e recursos de expresión 

Que son para min unhas condicións de vida digna? 

• Amor 

• Liberdade 

• Realización Persoal 

• Poder de decisión 


Voces feministas 


VOCES DESDE CARRAL 

Em primeira pessoa... 

Por Mónica Gongalves (Herves, Carrai, A Corunha) 


...porque assim deve ser; estou um tanto farta dessa coisa masculina de 
falar desde a teoria sem se debrugar na vida de cada dia. 0 feminismo 
ensinou-nos há décadas que o pessoal é político, assim que náo gosta- 
ria de cair na velha armadilha... Também náo contradirei aquilo de «náo 
há nada mais prático do que uma boa teoria», sendo sempre cientes de 
que a teoria é construída por pessoas com vidas, privilégios e opressóes 
concretas. 

A primeira vez que participei de um atelié entre mulheres sobre Ren- 
da Básica das Iguais, recebemos explicagáo sobre o que era e, de segui- 
da, uma simples pergunta: «Em que mudaria a nossa vida se já fosse uma 
realidade?» 0 exercício abriu-me a mente. Uma das coisas que respondi 
foi que me sentiria rica; em realidade, queria dizer «deixaria de me sentir 
precária». Nada mal para comegar... 

A seguir, teoria: nas casas heteropatriarcais como a minha, o salário da 
mulher costuma ser inferior ao masculino, no fundo um "complemento" 
da economia "familiar',' a conveniéncia do macrossistema e assim vivido 
por muitas no seu micro. Uma das consequéncias é que a maioria das 
mulheres que conhego renuncia sistematicamente a muitos desejos ma- 
teriais (além doutros); é claro que o consumo é um importante debate em 
s¡ mesmo, mas as despesas dos homens nos seus hobbies náo costu- 
mam ser táo (auto)questionadas. 

Nas "crises" esse salário secundário é o primeiro em desaparecer. Oxalá 
vos pudesse contar que sou uma empreendedora empoderada autossu- 
ficiente, mas por enquanto sou apenas aspirante a. Hoje, na minha casa 
heteropatriarcal-em-deconstrugáo, entende-se que o servigo gratuito que 
fago para o sistema, reproduzindo a forga de trabalho no lar (porque, olha, 
temos o costume de comer trés vezes por dia...!) tem um valor e assim 
recebo a minha paga em ouros sonantes, que náo em carinho, sexo nem 
outras espécies...* (o reconhecimento náo material é muito agradecido, 
mas nem do ar, nem de "contigo páo e cebola" vive a mulher). 



Voces desde Carral 


Ficar na casa pode ser obriga ou escolha (e há uns anos que muitas pes- 
soas estáo a descobrir as virtudes na necessidade), mas náo significa 
deixar de lutar, pois a luta está em todo lugar, aqui mesminho ao lado e 
dentro de nós, se há consciéncia e compromisso. A luta pública é irmpres- 
cindível, como o é a diária mais invisível: a transformagáo das relagóes 
humanas, o caminho para a autossuficiéncia, o consumo responsável, a 
educagáo respeitosa das criangas etc; gestadas em boa parte no lar sáo 
também sementes de revolugáo ou quando menos sáo opcoes políticas, 
táo (in)válidas como quaisquer outras. 

A Liberdade encontra a Justica 

Nunca fui muito partidária do salário das "donas de casa" (quando ficará 
esta expressáo obsoleta...?), das batalhadoras privadas do lar. Para mim 
(e tantas) a RBis significaria que, em vez de cobrar através da exploragáo 
de uma pessoa, com quem tenho um relacionamento afetivo arbitrário 
mas instituido socialmente (por muito que a gente náo se casar), o siste- 
ma me pagaria diretamente. Seria um reconhecimento público, social, ás 
horas dos meus dias. 

E porque tenho direito a viver dignamente, sem importar se moro com 
um homem, sozinha ou com cinco mulheres e oito criangas. Muito mais 
justo, náo tem comparagáo. 

Também penso no presente do tempo que suporia para mim e para ou- 
tras. Tempo para o meu projeto, que tenta juntar a paixáo com a utilidade 
social e a minha independéncia (do namorado, do patráo e do sistema), 
sem o medo terrível a náo sobreviver, que envolve todos os outros medos 
e trava as intengóes. Sem passar por essa dicotomia desoladora que é 
prostituir-nos para "ganhar a vida',' enquanto náo podemos exercer um 
talento que a encha de sentido e a comunidade náo possa beneficiar-se 
dele. 

Na segunda vez (repeti atelié) foi muito enriquecedor em questionamen- 
tos sem prepoténcia, muito vivo. Ficou claro para mim que só por isso vale 
a pena falar do tema. Abre-nos a mente; imaginamos um mundo além 
das nossas vidas, desde elas. Aqui e agora é o ponto de partida; retomo o 
Manifesto Riot Grrrl de 1991: "(...) Porque reconhecemos as fantasias da 
revolugáo instantánea armamentística dos machos como mentiras pouco 


Voces feministas 


práticas, destinadas a nos manter simplesmente a sonhar, em vez de nos 
transformar nos nossos sonhos, procurando assim criar a revolugáo nas 
nossas vidas todos os dias, imaginando e criando jeitos alternativos á 
merda capitalista cristá de fazer as coisas'.' 

Em primeira pessoa, porque sei que sou mais um gráo e náo há dois 
iguais, mas somos a mesma praia sob o asfalto; e a terra onde germinam 
as sementes todas... 

*Agradego muitas ideias inspiradoras a Maria Fidaigo, Erika Irusta R., 
Germaine Greer, Xiana Arias e tantas outras companheir@s de reflexáo 
(escrita e "lercheo" infinito). 

* Convido-vos a visitarna web esta agáo da artista Yolanda Domínguez 
www. yolandadominguez. com/es/chica-joven-se-of rece-para-2009.html 


BIBLIOGRAFÍA 


Cara á centralidade da vida 

BRAUDEL, F. (1985): La dinámica del capitalismo, México: Fondo de Cultura 
Económica. 

CARRASCO, C. (2009): «Mujeres, sostenibilidad y deuda social» Revista de 
Educación, número extraordinario 2009, Madrid: Ministerio de Educación. 

CASTORIADIS, C. (2013): «E1 ascenso de la insignificancia» en AGUILERA 
KLINK, F. (coord.) (2013): Para la rehumanización de la economía y la sociedad. 
Almería: Mediterráneo Económico. Publicaciones Cajamar, Vol. 23, pp. 63-92. 

FEDERICI, S. (2010): Calibán y la bruja. Mujeres, cuerpo y acumulación 
originaria, Madrid: Traficantes de Sueños. 

FIERRERO, Y. (2013): «Miradas ecofeministas para transitar a un mundo 
justoy sostenible» en Revista de Economía Crítica, n° 16. 

MIES, M. / SFHVA, V. (1998): Ecofeminismo: teoría, crítica y perspectivas. 

Barcelona: Icaria. 

MELLOR, M. (2000): Feminismo y ecología. México: Siglo XXI. 

MORA, L. (2013): «E1 trabajo con sentido en proyecto constituyente». Madrid: 
Papeles, n ° 122. 

NAREDO, J. M. (2006): Raíces económicas del deterioro ecológico y social. 
Más allá de los dogmas. Madrid: Siglo XXI. 

PÉREZ OROZCO, A. (2006): Perspectivas feministas en torno a la economía: 
el caso de los cuidados. Madrid: Consejo Económico y Social, Colección 
Estudios, n° 190. 

POLANYI , K. (1992): La gran transformación: Los orígenes políticos y 
económicos de nuestro tiempo (1944). México: Fondo de Cultura Económica. 

ROCKSTRÓM, J. (2009): «Planetary boundaries: exploring de safe operating 
space for Humanity» en Ecology and Society, vol.14, núm. 2. 

THOMPSOM, E.P. (1989): La formación de la clase obrera en Inglaterra. 

Barcelona: Crítica. Ed. orixinal: The Making of the English Working Class. 
Nueva York: Vintage Books, 1963. 



RENTA BASECA DE LAS IGUALES 'i feffliniífñOÍ 

De \a centralidad del empleo a la centralidad de la vida 


Os principios da desigualdade 

ASOCIACIÓN ECONOMÍA CRÍTICA da Universidad de Málaga (2012): 
«Heteropatriarcado y violencia machista». 

Dispoñíbel en: http://malaga.economiacritica.net/?p=989 


CASTRO GARCÍA, C. (2012). «¿Cómo afecta la crisis y las políticas de 
austeridad a los derechos de las mujeres y a la igualdad?» 

DURÁN, M a Á. (2012). «Más allá del dinero. La economía del cuidado». 

Discurso de investidura como Doutora Honoris Causa. 

P PÉREZ OROZCO, A. (2010). «Diagnóstico de la crisis y respuestas desde la 
economía feminista». 


Renda Básica das Iguais e Feminismos: 
puntos de encontro... e camiños por percorrer! 

CARRASCO, C. (2001): «La sostenibilidad de la vida: ¿un asunto de 
mujeres?». Mientras Tanto, n° 82: 5-25. Recuperado o 1 de abril de 2014. 

Dispoñíbel en: http://biblioteca.clacso.edu.ar/gsdl/collect/clacso/index/assoc/D2748.dir/2carrasco.pdf 

CARRASCO, C. (2011): «La economía del cuidado: planteamiento actual y 
desafíos pendientes». Revista de Economía Crítica, n° 11: 205-225. 

CARRASCO, C. (2012): «No es una crise, es el sistema». Revista Con la a, n° 1. 
Recuperado o 11 de marzo de 2013. 

Dispoñíbel en: http://numerol.conlaa.com/archivos/562 

CHUS, RUTH E SUA (2013): «La tiranía del empleo como norma». Diagonal. Recuperado 
o 13 de novembro de 2013. 

Dispoñíbel en: www.diagonalperiodico.net/la-plaza/19591-la-tirania-del-empleo-como-norma.html 

DALLA COSTA, M. (1971): «Las mujeres y la subversión de la comunidad», en 

DALLA COSTA, M. /JAMES, S. (1972): E1 poder de la mujer y la subversión de 

la comunidad. México: Siglo XXI. Recuperado o 3 de xuño de 2013. 

Dispoñíbel en: http://retoricasdaresistencia.blogaliza.org/files/2012/01/Las-mujeres-y-la-subver- 
sion-de-la-comunidad-1971.pdf 






DEL OLMO, C. (2014): «La renta básica y la cuestión femenina. ¿Dónde está 
mi tribu?» (blog). 

Recuperado o 20 dexaneiro de2014. Dispoñíbelen: http://dondeestamitribu.blogspot.com.es/2014/01/la-ren- 
ta-basica-y-la-cuestion-femenina.html 

DEL RIO, S. (2013): «¿Empleo? What the fuck!», en Diagonal (25/06/2013) 
Recuperado o 25 de xuño de 2013. 

Dispoñíbel en: https://www.diagonalperiodico.net/la-plaza/empleo-what-the-fuck.html 


DEL RIO, S. /PÉREZ OROZCO, A. (2004): «Una visión feminista de la precariedad 
desde los cuidados». IX Jornadas de Economía Crítica, UCM, 25-27 de marzo. 

Recuperado o Wdexuño de2012. Dispoñíbel en: http://cdd.emakumeakorg/recursos/268 

FEDERICI, S. (2010): «E1 trabajo precario desde un punto de vista feminista», en 

Revista Sin Permiso. 

Recuperado o 25 de marzo de2013. Dispoñíbel en: http://www.sinpermiso.info/textos/index.php?id=3007 

FEDERICI, S. (2013): E1 feminismo y las políticas de lo común en una era de 
acumulación primitiva, en FEDERICI, S: Revolución en punto cero: Trabajo 
doméstico, reproducción y luchas feministas (pp. 243-254). Madrid: Traficantes de 
Sueños. 

IGLESIAS FERNÁNDEZ', J. (2011): Que é a Renda Básica das Iguais? 

Málaga: Zambra. 

IGLESIAS FERNÁNDEZ, J. [et al.J (2012): ¿Qué es la Renta Básica de las Iguales? 
Málaga: Zambra. 

LÓPEZ, S. (2013): ¿Cómo hacer de la vulnerabilidad un arma política?, de Vidas 
Precarias (blog). 

Recuperado o 12 de decembro de 2013. Dispoñíbel en: https://www.diagonalperiodico.net/blogs/vidasprecarias/ 
como-hacer-la-vulnerabilidad-arma-para-la-politica.html 

LORES CORREA, D./GARCÍA ESCAMILLA, E. /SÁEZ BAYONA, M. (coords.) (2012): 

Repartindo a nosa riqueza. Estudo de viabilidade da Renda Básica das Iguais 
en Galiza. Málaga: Zambra. 

PÉREZ OROZCO, A. (2004): «Estrategias feministas de la desconstrucción del 
objeto de estudio de la economía». Foro Interno, n° 4:87-117. 

PÉREZ OROZCO, A. (2006): «Amenaza tormenta: la crisis de los cuidados y la 
reorganización del sistema económico». Revista de Economía Crítica, n° 5:7-37. 
PÉREZ OROZCO, A. (2011): «Crisis multidimiensional y sostenibilidad de la 
vida». Investigaciones Feministas, vol. 2, 29-53. 

PÉREZ OROZCO, A. (2012): «De vidas vivibles y producción imposible». Rebelión. 

Recuperado o 18 de outubro de 2012. Dispoñíbel en: http://www.rebelion.org/noticia.php?id=144215 

VV.AA. (2009): «Orgullosamente Feministas. Necesariamente Inconvenientes». 

Cuadernos de pensamiento y debates. Recuperado o 20 de agosto de 2012. 

Dispoñíbel en: http://loslibroslibres.files.wordpress.com/2010/08/cuaderniUo-feministas.pdf 





OTROS TÍTULOS PUBLICADOS 
POR BALADRE Y ZAMBRA 




BRASIL 

POTENCLV 

Eiítre l& «nwTipflcidn ncíHmfll 
y un iiiiu vd ImpciiállxnH» 


Descolonizar la rebeldía 

(Des)colonialismo del 
pensamiento crítico 
y delas prácticas 
emancipatorias 
Raúl Zibechi 


Planeta Carroña 

La crisis explicada 
a una ciudadanía 
estafada 

Josep Manel Busqueta 


Brasil Potencia 

Entre la integración 
regionaly un nuevo 
imperialismo 
Raúl Zibechi 


GRIETAS YLUCES 

EBWW5 DfHlAHIW»»* KStt 



Grietas y luces 

Experiencias contra la 
marginacion social desde 
la educación la ciudadanía 
y la justicia 
Pablo Cortés González 
(Coord.) 


: guÍR pxudfls 



Guía axudas sociais 

Información ao servizo 
das persoas! 

ODS - Coia. Oficina de 
dereitos sociaes - Coia 
http://issuu.com/ods-coia/docs/ 
guia_axudas_sociais/0